Đền Vạn Ngang
Đền Vạn Ngang nằm dưới chân núi Vạn Ngang.
Đền Vạn Ngang xưa có tên là Thủy Tiên Am lập vào năm Thái Ninh thứ 3 triều Lý, được dựng bằng tranh, tre, vách gỗ lợp cỏ tranh, thờ chư vị Thánh Tiên. Đây là nơi các bậc văn nho chức sắc của tổng Đồ Sơn trước đây tổ chức bình văn, giải thơ mỗi dịp đầu xuân.
Tương truyền vào thế kỷ thứ 16, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thành lập hội Tao đàn Nhị thập bát tú tại đền Vạn Ngang để bình văn, giải thơ. Từ đó, hội được tổ chức thường niên tại đền. Hội thơ năm Bính Ngọ (1606), khi các bậc nho sinh đọc thơ tại đền, mặt nước vang lên giọng nói trầm hùng. Một văn nhân khôi ngô tuấn tú, mặc sắc phục trắng xuất hiện, cùng bình văn với mọi người. Rạng sáng hôm sau, không ai thấy vị nho sinh ấy đâu nữa, chỉ thấy trên mâm gạo lễ của hội xuất hiện dòng chữ: “Hùng bàng trấn Bắc đệ tam Hoàng tử Thủy cung phả quang huệ đạt đoan túc dực Bảo Trung Hưng đại vương”. Lúc ấy, mọi người mới biết ngài là Quan Hoàng Bơ phủ hiện về.
Trong hội thơ năm ấy, có một người sau này đỗ tiến sĩ và làm nhiều chức quan lớn trong triều nhà Lê Trung Hưng là tiến sĩ Lưu Đình Chất. Ông là người xã Quỳ Chử, huyện Hoằng Hóa (tỉnh Thanh Hóa). Trong dịp đi du xuân ngắm cảnh và có mặt trong cuộc bình văn thơ tại đền Vạn Ngang, ông được thánh hoàng phù hộ, đỗ tiến sĩ vào kỳ thi năm sau. Cảm tạ ơn đức của ngài, sau khi làm quan, ông hưng công xây dựng lại ngôi đền. Từ đó, đền còn được đặt tên là Hoành Sơn Linh Từ. Năm 1886, thực dân Pháp phá hủy ngôi đền cổ này để mở đường xây dựng nhà nghỉ thống sứ Bắc Kỳ. Sau đó nhân dân và nhà thầu xây dựng lại ngôi đền nhỏ để phụng sự. Đến năm 1974, ngôi đền nhỏ cũng bị phá hủy do chiến tranh. Các bia ký kể về thánh tích và quá trình xây dựng công đức thập phương cũng đều bị phá hủy. Đến năm 1991, đền được phục dựng lại và mở mang dần như ngày nay.
Lễ hội chính của đền Vạn Ngang là lễ hội Cầu cơ, được tổ chức vào 3 ngày, từ ngày 6 đến 8- 3 âm lịch hằng năm thu hút đông đảo du khách thập phương ghé thăm./.