Khoảng trống mới, rạn nứt cũ
Các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) chưa tìm được tiếng nói chung tại Hội nghị thượng đỉnh diễn ra ở Brúc-xen (Bỉ).
Trong các cuộc đàm phán ngân sách trước đây của EU, Anh luôn bị quy kết gây cản trở và làm tắc nghẽn quá trình thương lượng. Tuy nhiên, diễn biến và kết quả lần này của hội nghị cho thấy, khả năng “chung sống hòa thuận” của 27 nước thành viên cũng không dễ dàng hơn sau khi Vương quốc Anh ra đi.
Lần đàm phán cho khung ngân sách dài hạn (MFF) giai đoạn 2021-2027 không chỉ là về việc tài trợ cho khoản ngân sách khổng lồ hơn một nghìn tỷ euro. Ủy ban châu Âu (EC) còn cần thêm tiền cho các dự án mới hầu như không được xem xét trong kế hoạch trước đây, ví dụ như để thực hiện “thỏa thuận Xanh”, dự án tham vọng mà Chủ tịch EC Ua-du-la phôn đơ Lây-en đang theo đuổi trong nỗ lực hồi sinh sức mạnh và vị thế của EU. Đặc biệt năm nay, EU còn phải giải quyết vấn đề mới - tìm cách lấp đầy “Khoảng trống ngân sách” to lớn 12 tỷ euro mỗi năm do Brexit để lại.
Thu hẹp khoảng cách giữa những nước giàu đóng góp ròng muốn “thắt chặt hầu bao” và các nước nghèo không muốn cắt giảm số tiền này đã trở thành thử thách hết sức khó khăn cho Chủ tịch Hội đồng châu Âu Sác-lơ Mi-sen. Cuộc tranh luận giữa những nước đóng góp ròng và các đối tượng hưởng lợi ròng từ các quỹ châu Âu nổ ra gay gắt, điều vẫn thường thấy ở mọi cuộc đàm phán ngân sách của EU. Sự khác biệt lớn vẫn tồn tại trong một số lĩnh vực, từ trần chi tiêu ngân sách, các lĩnh vực ưu tiên cho tài trợ và giảm mức đóng góp do một số nước đóng góp ròng yêu cầu.
Bên cạnh những tuyên bố “thiện chí”, các nhà lãnh đạo đều đến Brúc-xen với những “lằn ranh đỏ”, những ưu tiên chính trị rõ ràng, và thường là mâu thuẫn với nhau. Bốn nước đóng góp ròng được mệnh danh là “thanh đạm”, gồm Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển và Áo, yêu cầu một ngân sách tối thiểu không vượt quá chính xác tổng thu nhập quốc dân (GNI) của 27 nước và không chấp nhận con số 1,074% mà Chủ tịch Hội đồng châu Âu Sác-lơ Mi-sen đề xuất, càng không phải là 1,11 % của Ủy ban châu Âu, và chắc chắn là không bao giờ chấp nhận mức 1,3 % của Nghị viện châu Âu. Thuộc phe ủng hộ “thắt lưng buộc bụng”, nhóm 4 nước trên nhấn mạnh không có bàn cãi về việc tiếp tục nuôi dưỡng “con heo đất châu Âu”, ngay cả khi khối thiếu hụt khoảng 75 tỷ euro cho 7 năm tới do việc Anh ra đi.
Thủ tướng Hà Lan Mắc Rút-tê, hiện được coi như “thay thế người Anh”, là nhân vật thường xuyên bị chỉ trích vì thái độ khắc nghiệt của mình trong các cuộc đàm phán ngân sách. Ông Rút-tê nhấn mạnh thực tế là Vương quốc Anh đã “biến mất” và điều đó phải được phản ánh trong ngân sách mới. Hà Lan bị ảnh hưởng nặng nề bởi Brexit cũng như cuộc khủng hoảng người di cư, và đất nước của những chiếc cối xay gió đóng góp nhiều hơn hầu hết quốc gia thành viên EU khác .
Đức, nước đóng góp lớn nhất cho ngân sách EU nhưng cũng là người thụ hưởng chính của chính sách nông nghiệp chung, đang muốn mức đóng góp thấp - quan điểm có lợi cho 4 nước đóng góp ròng khác. Thủ tướng An-giê-la Méc-ken đưa ra ý kiến rất sớm về ngân sách EU, từ tháng 10 năm ngoái. Khi đó, bà Méc-ken nói trước Quốc hội Đức rằng các đề xuất cho khung tài chính dài hạn mới là "gánh nặng quá mức" đối với Đức và kêu gọi san sẻ gánh nặng một cách công bằng.
Ở bên kia “chiến tuyến”, 17 quốc gia, trong đó có Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ba Lan, được coi là “bạn của chính sách gắn kết và chính sách nông nghiệp chung”, yêu cầu duy trì các quỹ cấu trúc ở mức như hiện tại. Các quốc gia ở Trung và Đông Âu không chấp nhận cắt giảm tiền cho chính sách gắn kết. Thủ tướng Hung-ga-ri Vích-to Oóc-ban tuyên bố nếu muốn ”một châu Âu mạnh” thì EU phải trả tiền cho điều đó.
Pháp cùng với Bỉ, Tây Ban Nha, Ai-len và Séc quyết định đoàn kết để bảo vệ Chính sách nông nghiệp chung (CAP), trong khi 4 nước đóng góp ròng thì muốn giảm ngân sách cho lĩnh vực này.
Chủ tịch Nghị viện châu Âu Đa-vít Xa-xô-li cảnh báo các nhà lãnh đạo về hậu quả của một MFF không thỏa đáng với tham vọng của liên minh. Nhưng lời nói của ông dường như rơi vào vô vọng. Số tiền mà Nghị viện châu Âu mong muốn là mức 1,3% GNI của EU trở nên quá xa vời với thực tế diễn ra trong các cuộc đàm phán.
Yếu tố thời gian rất có thể là con bài sẽ được sử dụng để gây áp lực. Quả thực là thời gian không còn nhiều vì cuối năm nay, tất cả bước kỹ thuật phải được hoàn thành, nếu không, tới năm 2021 EU sẽ không có ngân sách. Chủ tịch EC phôn đơ Lây-en cảnh báo, lúc đó sẽ không có chương trình trao đổi sinh viên Erasmus hay tiền dành cho nghiên cứu, phát triển khu vực hoặc bảo vệ biên giới.
Khoảng trống ngân sách sau khi Anh rời EU có vẻ chỉ là phần nổi của tảng băng, mấu chốt vẫn là sự rạn nứt xuất hiện từ lâu và không dễ hàn gắn giữa các nước EU, mà mâu thuẫn ngân sách chỉ là yếu tố điển hình.