Phát huy tinh hoa của hát xẩm
- Quay ngược lại thời gian, có thể nói cũng như các loại hình nghệ thuật truyền thống khác, hát xẩm đang có quá trình phát triển “vừa thăng, vừa trầm”. Thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nghệ thuật hát xẩm là thập niên 30 của thế kỷ trước. Sau đó, đến khoảng cuối thập niên 60, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt, xẩm cũng như nhiều môn nghệ thuật dân gian khác ít có cơ hội xuất hiện. Tuy nhiên, xẩm “đồng hành” với sự phát triển của đất nước khi tham gia đắc lực cổ vũ các phong trào như: Tuyên truyền phong trào bình dân học vụ ở các huyện ngoại thành với bài “Tiễu trừ giặc dốt”; nghệ nhân xẩm Minh Sen (Thanh Hoá) với cây đàn nhị đi khắp các mặt trận để hát tặng các chiến sĩ nghe; hay nghệ nhân Hà Thị Cầu - người không hề biết chữ hay bất cứ nốt nhạc nào cũng sáng tác bài “Theo Đảng trọn đời” theo điệu Thập ân.
Các nghệ sĩ là “hạt nhân” lan tỏa, quảng bá nghệ thuật hát xẩm trong cộng đồng.
-Là người nghiên cứu về âm nhạc truyền thống, ông đánh giá như thế nào về loại hình nghệ thuật hát xẩm hiện nay?
Có thể thấy, xẩm có sức sống mạnh mẽ, dễ lan tỏa và có sức truyền cảm sâu sắc đến người nghe. Còn hiện nay, mặc dù đang gặp những khó khăn chung, nhưng xẩm cũng đang có được sự đồng hành của những người “có tâm, có tầm”. Chúng ta thấy những nỗ lực của các nghệ sĩ như: Thao Giang, Văn Ty, Xuân Hoạch, Thúy Ngần, Thanh Bình... giúp nghệ thuật hát xẩm dần được “hồi sinh” và đồng hành sự phát triển chung. Những bài xẩm giờ đây dường như được khoác thêm chiếc áo mới với lời ca sinh động, vui tươi, có tính khuyên răn, giáo dục một cách nhẹ nhàng. Những nghệ sĩ đã sáng tạo dùng nghệ thuật hát xẩm để phản ánh đời sống xã hội bằng tính thời sự nóng bỏng, nên xẩm thích nghi với mọi điều kiện, mọi thời kỳ xã hội.
-Lực lượng kế cận hiện nay có tiếp nối được thế hệ đi trước?
-Tôi cho rằng, lớp nghệ sĩ trẻ đang đồng hành nghệ thuật hát xẩm hiện nay như NSND Xuân Hoạch, NSƯT Mai Tuyết Hoa... có thể khẳng định họ đều vì yêu, đam mê với xẩm mà tự nguyện giữ gìn, truyền bá môn nghệ thuật này. Họ tiếp nối truyền thống bằng phương pháp khác. Phương pháp truyền thống là xẩm phải cọ sát thực tế, phải trình diễn ở các xóm làng, phải đi hát rong bởi “phi hát rong bất thành xẩm”. Tôi đánh giá rất cao các nghệ sĩ đang học lại và trình diễn các điệu xẩm cũng như những nỗ lực của họ trong việc tìm cách lôi kéo công chúng.
Đặc biệt, tôi đánh giá caoviệc phát hành các bài xẩm trên kênh Youtube của nhóm Xẩm Hà Thành nhằm tăng cường sức lan tỏa đến thế hệ trẻ. Với sự chuyên nghiệp ấy, hy vọng nghệ thuật hát xẩm sẽ ngày càng phát huy những giá trị của mình và tiếp tục phát triển lên tầng nấc mới, có sức lan tỏa rộng rãi, xứng đáng với vị thế của xẩm.
-Để nghệ thuật hát xẩm ngày càng phát huy những giá trị tinh hoa trong cuộc sống đương đại, cần có những giải pháp gì, thưa ông?
-Việc duy trì nghệ thuật xẩm hiện tại đều do các nghệ sĩ. Họ chính là các “hạt nhân” lan tỏa tình yêu nghệ thuật hát xẩm đến các tầng lớp nhân dân, nhưng phải tạo sự lan tỏa lớn hơn nữa, giống như ca trù đã làm được. Hiện nay, xẩm rất thiệt thòi vì chưa được quan tâm nhiều, trong khi nghệ thuật này có sức mạnh không kém bất kỳ môn nghệ thuật nào khác, dễ đi vào lòng người, dễ tiếp nhận và có khả năng phản ánh đời sống xã hội một cách nhanh nhạy, kịp thời. Vì thế, các nhà quản lý văn hóa phải hỗ trợ để các nghệ sĩ làm tốt hơn, đào tạo thêm nhiều người hát xẩm chuyên và không chuyên.
Ngày xưa, có sự việc, vấn đề xảy ra là “ông xẩm” ứng tác ngay vào bài hát và lấy được tiền của người nghe ngay. Các nghệ sĩ xẩm xưa giỏi ở chỗ đó. Họ vừa là người sáng tác lời ca, vừa là người biểu diễn. Đấy là việc bình thường của người hát xẩm. Còn những nghệ sĩ bây giờ không có khả năng như vậy. Vì vậy, có lẽ cũng nên xem xét đến việc thành lập trung tâm bảo tồn nghệ thuật hát xẩm do quản lý của nhà nước và sự tham gia của nhân dân thông qua việc xã hội hóa để hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật xẩm được làm theo cách chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, cần chuyển đổi chức năng của nghệ thuật xẩm. Bởi ngày xưa hát xẩm là sinh kế, dùng nghệ thuật phản ánh đời sống xã hội để mưu sinh, bây giờ chức năng ấy không còn nữa.
Hát xẩm hiện nay chỉ còn là biểu diễn nghệ thuật truyền thống phục vụ người dân. Nó giống như bảo tàng sinh động. Điều đó nên khuyến khích, tạo điều kiện để nghệ thuật hát xẩm được phục hồi, duy trì và phát huy tối đa những giá trị của mình.
-Trân trọng cảm ơn ông!