Những ký họa Trường Sơn
Nhà điêu khắc Phạm Ngọc Lâm với những bức tranh ký họa Trường Sơn.
Sinh ra trong gia đình có truyền thống hội họa, được dạy vẽ và điêu khắc từ lúc nhỏ, năm 1962, Phạm Ngọc Lâm bước chân vào quân ngũ. Ông được đơn vị cử ra mặt trận Trường Sơn trực tiếp cầm súng chiến đấu và ký họa hình ảnh chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược. Hình ảnh người chiến sĩ trên chiến hào, trong khói lửa đạn bom, mỗi khi vào trận hay trong cuộc sống thường ngày... lay động tâm hồn nghệ sĩ của Phạm Ngọc Lâm. Từ đó, hàng trăm bức tranh ký họa đầy cảm xúc chân thực ra đời. Sau này, về Hà Nội, trở thành sinh viên mỹ thuật, Phạm Ngọc Lâm tiếp tục hành quân đến chiến trường Khe Sanh (huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị) để dùng mực nho, màu nước, chì than... ghi lại những bản trường ca bằng hình ảnh ký họa đất nước, con người.
Chỉ vào bức ký họa thể hiện hình ảnh các chiến sĩ mặc quân phục đang sửa xe trên chiến trường, ông Lâm kể lại công việc thường ngày của tổ máy sửa chữa ô tô ngày ấy. Ông kể như thể đang trở lại với đường Trường Sơn năm xưa. Ngày ấy, cứ có xe hỏng, dù bất kể vị trí và thời gian nào, các chiến sĩ trong tổ sửa chữa nhanh chóng có mặt, tập trung xử lý để những chiếc xe tiếp tục lăn bánh, chở lương thực, thực phẩm, trang thiết bị chi viện chiến trường miền Nam. Mỗi chiến sĩ thực hiện từng nhiệm vụ quyết không để kẻ địch thực hiện âm mưu “cắt đứt” đường Trường Sơn, huyết mạch tiếp sức người, sức của từ hậu phương miền Bắc tới tiền tuyến lớn miền Nam.
Đường Trường Sơn - Ký họa mực nho của Phạm Ngọc Lâm
Trong kho tàng các bức ký họa của nhà điêu khắc Phạm Ngọc Lâm, ấn tượng nhất phải kể đến chùm những bức ký họa đường Trường Sơn. Qua chất liệu mực nho, màu nước... hình ảnh từng con đường Trường Sơn gập gềnh qua những quả đồi cây trơ trọi vì bom rơi, đạn nổ, tái hiện sự khốc liệt của chiến tranh. Ngắm nhìn những bức ký họa sinh động ấy, thấy hiện lên bức tranh toàn cảnh về đường Trường Sơn. Trong đó có cả những bức tranh trực tả nhiều thân cây bị đứt gãy, hố bom bên đường, chiến sĩ giải phóng quân kiểm tra đường hay chiếc xe tải ngụy trang dưới lá rừng... Tranh ký họa về Trường Sơn của Phạm Ngọc Lâm làm sống lại ký ức hào hùng của chiến trường bom rơi, đạn nổ. Nguy hiểm đấy nhưng đầy tự hào vì hình ảnh quật cường, dũng cảm của những chiến sĩ hiên ngang với quyết tâm chiến đấu giành độc lập, thống nhất nước nhà.
Xem những bức ký họa gần nửa thế kỷ của Phạm Ngọc Lâm, cảm nhận sự gần gũi và dễ neo lại lòng người là những bức ký họa về bản làng Vân Kiều. Trong tranh hiện lên từng ngôi nhà sàn đơn giản nhưng thơ mộng bên bờ suối. Xen giữa là cảnh sinh hoạt của người dân bản Vân Kiều và các chiến sĩ giải phóng quân, thể hiện tình quân dân đoàn kết, yêu thương, gắn bó. Những đứa trẻ hồn nhiên, những người phụ nữ bận rộn với công việc giặt giũ, nấu nướng và chăm sóc con cái... Thấy cuộc sống và nếp sinh hoạt giản dị dưới mỗi nếp nhà của người Vân Kiều được Phạm Ngọc Lâm lưu lại chân thực qua những nét bút. Trong đó, có những bức ký họa chân dung khắc họa nét riêng của người Vân Kiều. Như bức ký họa người mẹ Vân Kiều lưng địu con, tay đeo gùi rau, gương mặt thuần hậu và chất phác. Hay bức ký họa chân dung người đàn ông bản đang xách súng hướng lên trời cao, ánh mắt đau đáu hướng về phía trước trong tâm thế sẵn sàng chiến đấu. Hoặc nét ngây thơ và bình lặng của gương mặt 3 đứa trẻ trong làng như đang chờ đợi bố mẹ trở về... Nhìn vào những bức ký họa này, người xem cảm nhận được niềm tin và hy vọng trong khoảng thời gian khốc liệt nhất của cuộc chiến. Rồi hình ảnh người lính giản dị trong cuộc sống hằng ngày như nấu cơm, vo gạo, đứng canh gác giữa bản làng... Tất cả được ghi lại trong tranh ký họa của Phạm Ngọc Lâm như những câu chuyện một thời của dân tộc tại chiến trường ác liệt nhất Khe Sanh (huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị).
Trân trọng, nâng niu từng bức tranh ký họa, nhà điêu khắc Phạm Ngọc Lâm bùi ngùi: “Có nhiều người hỏi mua nhưng tôi không bán. Sau này, nếu con, cháu không thể giữ gìn, tôi sẽ tặng Bảo tàng Việt Nam. Thời gian có thể làm ký ức mỗi người phai nhạt nhưng ngắm những bức tranh ký họa Trường Sơn ngày trước, tôi như được sống lại những hồi ức gian nan, khốc liệt nhưng tràn đầy tự hào về thời oanh liệt của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến giành độc lập thống nhất đất nước”.
Không chỉ mang theo hàng trăm bức ký họa Trường Sơn sau thời gian quân ngũ, người lính Phạm Ngọc Lâm còn mang trong mình chất độc hóa học (dioxin)- nỗi đau không chỉ của ông mà của nhiều chiến sĩ có mặt trên đường Trường Sơn vào những năm tháng ác liệt nhất. Giờ đây, chiến tranh khép lại, song ông luôn tâm niệm mình là người lính - nghệ sĩ với sứ mệnh góp phần giữ lại một phần lịch sử qua các tác phẩm nghệ thuật để lưu hình ảnh một thời hào hùng của dân tộc.
Nhà điêu khắc Phạm Ngọc Lâm (sinh năm 1940 tại Hải Phòng), hội viên Hội Mỹ thuật Hải Phòng, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam; Huy chương “Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam”; nhiều tác phẩm được triển lãm và lưu trữ tại Bảo tàng Hải Phòng, Bảo tàng Quân đội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ông đoạt nhiều giải thưởng của các triển lãm Mỹ thuật Việt Nam và Hải Phòng.