Giải quyết các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài: Nhiều vướng mắc

Một phiên tòa ly hôn có yếu tố nước ngoài mà cả nguyên đơn và bị đơn đều xin phép xử vắng mặt (ảnh minh họa).

Năm 2013, thông qua giới thiệu, chị Nguyễn Thị Ngọc A., ở xã Đoàn Lập (huyện Tiên Lãng) kết hôn cùng người chồng Hàn Quốc, có đăng ký kết hôn tại Sở Tư pháp và sang Hàn Quốc sinh sống. Tuy nhiên, trong quá trình sống chung, do bất đồng về ngôn ngữ, chị A. và chồng sống không hạnh phúc. Năm 2017, dù chưa làm thủ tục ly hôn tại Hàn Quốc, chị A. cùng con gái về lại Việt Nam. Sau đó, chị A., gặp và làm quen với anh Phạm Văn C. Hai người nảy sinh tình cảm và về chung sống với nhau, sinh được một người con chung. Dù chị A. nộp đơn xin ly hôn với người chồng ngay từ khi trở về Việt Nam sinh sống do người chồng thay đổi chỗ ở không thông báo, nên việc giải quyết đề nghị ly hôn bị kéo dài tới đầu năm 2020 mới hoàn tất. Sau đó, chị A., mới có thể đăng ký kết hôn với anh C. để làm khai sinh cho người con chung.

Theo Thẩm phán Trần Thị Vân Thúy, Phó chánh Tòa gia đình và người chưa thành niên (TAND thành phố), trường hợp vướng mắc của chị A., diễn ra không ít. Cùng với việc mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, nhiều công dân Việt Nam sau khi kết hôn sang nước ngoài sinh sống và làm việc cũng như công dân Việt Nam kết hôn với nước ngoài ngày càng phổ biến. Kéo theo đó, số vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài cũng gia tăng. Theo thống kê, từ ngày 1-10-2018 đến hết tháng 4-2020, TAND thành phố thụ lý gần 400 vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài. Ngoài các trường hợp công dân Việt Nam trong nước xin ly hôn với công dân Việt Nam ra nước ngoài sinh sống công tác; công dân Việt Nam ở trong nước xin ly hôn với người nước ngoài đang cư trú ở nước ngoài; người Việt Nam ở nước ngoài kết hôn với người nước ngoài và việc kết hôn được công nhận tại Việt Nam nay người Việt Nam về nước và người nước ngoài xin ly hôn, đến nay tại Hải Phòng còn có nguyên đơn là người nước ngoài hoặc Việt kiều về nước xin ly hôn với công dân Việt Nam.

Để đưa các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài ra xét xử, phụ thuộc rất lớn vào hoạt động ủy thác tư pháp ra nước ngoài. Tuy nhiên trên thực tế, hoạt động này mất rất nhiều thời gian. Theo quy định tại khoản 4 điều 477 Bộ luật Tố tụng dân sự, tổng hợp thời gian ủy thác tư pháp ít nhất là 16 tháng kể từ ngày tòa án ra thông báo thụ lý. Hết thời gian ủy thác này, toà án mới xét xử vắng mặt đối với đương sự ở nước ngoài nhưng sau nhiều lần  triệu tập không có mặt theo yêu cầu của cơ quan tòa án. Sau khi xét xử, việc tống đạt bản án, kháng cáo, kháng nghị đều thông qua ủy thác tư pháp dẫn tới một vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài bị kéo dài thời gian giải quyết, ảnh hưởng tới quyền, lợi ích của các đương sự và người có quyền, nghĩa vụ liên quan.

Sớm tháo gỡ vướng mắc

Không chỉ mất thời gian, phức tạp về thủ tục, việc giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài còn có nguy cơ bị đình chỉ do việc ủy thác tư pháp không có kết quả. Theo Thẩm phán Trần Thị Vân Thúy, nhiều vụ ly hôn TAND thành phố thụ lý, nguyên đơn là người Việt Nam xin ly hôn với người nước ngoài (bị đơn) nhưng lại không cung cấp được đầy đủ, chính xác địa chỉ của bị đơn. Do đó, khi tòa án gửi hồ sơ ủy thác với các công việc cụ thể như: ghi lời khai, tống đạt các văn bản tố tụng, thu thập chứng cứ, trưng cầu giám định… không nhận được sự trả lời hoặc bị trả lại với lý do địa chỉ không chính xác. Theo thống kê, trong năm 2019, có tới 60 vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài phải tạm đình chỉ để chờ kết quả ủy thác tư pháp.

Bên cạnh đó, việc giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài còn gặp khó khăn do phía bị đơn ở nước ngoài không hợp tác. Khi biết mình bị khởi kiện tại tòa, họ tìm cách né tránh, thay đổi địa chỉ nên tòa án không thể triệu tập họ tham gia tố tụng và cũng không có chế tài gì để xử lý. Để tháo gỡ những vướng mắc này, tháng 11-2018, TAND tối cao ban hành băn bản hướng dẫn giải quyết vụ án ly hôn có bị đơn là người Việt Nam ở nước ngoài nhưng không rõ địa chỉ. Theo đó, nếu tòa án nhiều lần thông báo, liên hệ với thân nhân nhưng bị đơn cố tình không hợp tác cung cấp địa chỉ thì tòa đưa vụ án ra xét xử vắng mặt bị đơn theo thủ tục chung và công khai kết quả bản án, gửi tới thân nhân của họ. Với điều kiện nêu trên, việc giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài được tháo gỡ một phần vướng mắc. Tuy nhiên, theo luật gia Vũ Việt Cường (Hội Luật gia Hải Phòng), hướng dẫn của TAND tối cao chỉ là tháo gỡ về mặt quy định, thủ tục. Điểm mấu chốt nhất để giảm thiểu số vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung, các vụ án ly hôn nói riêng là cần phải thay đổi nhận thức của người dân về hôn nhân. Theo đó, việc kết hôn phải được thực hiện trên cơ sở tình yêu, sự tự nguyện của 2 bên vì mục đích hôn nhân chứ không nên vì mục đích khác. Có như vậy, hai bên mới có thể cùng nhau xây dựng quan hệ hôn nhân bền vững, tránh đổ vỡ, mất mát không đáng có cũng như gây khó khăn cho các cơ quan tư pháp trong giải quyết.

Thành Lê