Thấy trọn vẹn Nguyễn Đình Tâm trong “Thức với biển”
Nhà thơ Nguyễn Đình Tâm.
1. “Khi chúng con gắn chiếc mỏ neo lên mũ/ là bắt đầu đối mặt với bão táp mưa sa/ biết đời mình thuộc về niềm đam mê khao khát/ để cùng hát theo lời biển hát/ biết thương yêu nhau hết lòng/rồi học cách sải cánh vươn vai/ khi con sóng vồng lên từ ngực biển/ chiếc phao duy nhất của chúng con/ là niềm tin và lòng quả cảm/ cánh hải âu tới làm bạn cùng mình…”.
Đọc xong ít dòng đề từ cũng là dẫn liệu mang tính giới thiệu tóm lược, gợi mở, Nguyễn Đình Tâm đứng dậy, mắt sáng rực lên dõi về cõi xa. Rồi bằng chất giọng đặc âm vực xứ Nghệ sôi nổi, vang ấm, nhà thơ nghiêm trang nhả chữ, buông từ khúc triết từng âm tiết: “Mùa đông một chín sáu tám/ ta đến nơi bắt đầu ngọn gió/ nơi những con đường không có dấu chân/ nơi mỗi chuyến ta qua không hằn dấu vết/ sóng cùng ta âm thầm…”
Chúng tôi ngồi im lặng lắng nghe nhà thơ đọc và có lúc tưởng như Nguyễn Đình Tâm đang hát. Vâng! Ông hát thơ, hát bài ca “Thức với biển”. Và những thính giả nghe thơ lúc đó hồn dạ người nào cũng bị lôi cuốn, bâng khuâng, xao động hoang hoải lắm. Phải chăng là do thời khắc, ngữ cảnh ngẫu nhiên tác động? Rất ngẫu nhiên bởi vì “cuộc sinh hoạt thi ca” được chúng tôi gầy dựng cũng là ngẫu hứng bột phát ngay trên miền Tây Bắc. Trong đêm vắng nghe thơ giữa nơi rừng núi trập trùng hình như “cái điệu tâm hồn” của tác giả và tác phẩm cũng thêm độ linh diệu, ngấm thấm, lan tỏa vào cảm thức.
Và hơn thế, Trường ca “Thức với biển” khái lược mà nói thì từ phương cách xây dựng kết cấu đến diễn tiến không gian, thời gian, quy mô nội hàm cùng nghệ thuật biểu đạt quả thật đáng gọi là biên niên sử bằng thơ ca. Trường ca này tràn đầy chất bi hùng mang đậm màu chất tráng ca được người thủ bút trần thuật, miêu tả về một thời đoạn của cuộc chiến tranh vệ quốc trên biển và người đi biển hồi thế kỷ trước.
2. Kể từ buổi nghe thơ rồi chia tay Nguyễn Đình Tâm sau trại viết Mộc Châu ấy, sau đó ít lâu tôi nhận được “Thức với biển” của nhà thơ Nguyễn Đình Tâm gửi tặng. Cầm tập sách còn thơm mùi mực, tôi điện thoại cảm ơn về món quà và chúc mừng ông. Tôi đọc một hơi hết 5 chương trường ca “Thức với biển”, rồi tẩn mẩn ghi lại đề từ của mỗi chương. Mùa chiến dịch; Mở luồng; Tri ân; Giọng biển và Đội ngũ. Tôi gấp tập trường ca mình vừa đọc lại mà tâm trí, lòng dạ vẫn chưa thể dứt nguôi nỗi ám ảnh đến xao lòng từ dư chấn của cuốn sách để lại.
Một ngày gần đây tôi đọc “Thức với biển” thêm vài lần nữa và dừng lại đọc kỹ hơn từng phân khúc trong mỗi chương của tác phẩm này. Ngồi trong căn phòng của mình, vây quanh nhà cũng là những dãy núi xa cánh rừng gần mà nghe ngoài kia vọng lại tiếng sóng nước của biển khơi, lúc rì rầm, khi quằn cuộn, xô dạt náo nức ì oạp vô hồi. Tôi nghe như có tiếng sấm sét ùng oàng gầm thét trên bầu trời. Và hình như có cả giông gió đang cuồng nộ. Thảng hoặc có cả tiếng đập cánh, tiếng kêu táo tác của đàn chim hải âu cuống quýt hối nhau bay đi trốn bão… Nhưng rồi thoáng chốc ngất ngư, mê lịm lay lả giữa ngôn từ dung nạp trong “Thức với biển” cũng qua đi. Tôi tỉnh thức, thì ra cảnh huống kia chỉ là chuỗi hình dung hoặc tưởng của mình.
3. Có lẽ, “Thức với biển” lay thức người đọc là tôi bởi thi phẩm này do chính người trong cuộc, một trí thức có vốn sống dồi dào, vì thế ngôn ngữ lại được chắt ra từ ký ức, bằng ký ức trung thực, chân thành nên càng mê hoặc thuyết phục người đọc.
Nguyễn Đình Tâm sinh năm 1944, tại tỉnh Nghệ An. Ông nguyên là giảng viên, chủ nhiệm bộ môn Động cơ thiết bị nhiệt- Trường đại học Hàng hải Việt Nam. Từng là Chính ủy thuộc Công ty Vận tải biển Việt Nam (VOSCO). Ông cũng chính là người từng dầm mình trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Nguyễn Đình Tâm có nhiều tháng ngày cùng thủy thủ đoàn mưu trí, dũng cảm điều khiển đưa dẫn nhiều chuyến tàu vận tải lương thực đạn dược ra tiền tuyến.
Là người lính trong ngành vận tải biển Việt Nam, lại sẵn mang trong mình tâm hồn thi sĩ nên mỗi dòng mỗi chữ của trường ca “Thức với biển” đều mới mẻ, tươi ròng, sống động. Đọc trường ca, nhận rõ tấm lòng của Nguyễn Đình Tâm. Phẩm chất người chỉ huy, người thầy, người trong cuộc quyện quánh cùng cái tình của người viết. Mọi diễn tả biểu đạt tác giả gửi thác vào thơ tạo ra trường lực hút cuốn người ta đồng điệu đi cùng: “Tôi đi qua quê mình mà không dừng lại/ Hòn Ngư mờ trong đêm/ Giờ này mẹ chắc còn thao thức/ bên ngọn đèn dầu bằng cổ chai con cắt/ bóng mẹ chập chờn trên vách nứa con đan … Mẹ ơi! Con đây mà/ con không dừng lại được/ biển mịt mù sóng nước con muốn kéo hồi còn thật vang chào quê hương mà chẳng thể…
Trong trường ca, tác giả thi ca cũng là chiến binh lái con tàu chở hàng ra tuyến lửa đi qua nơi mình sinh ra nhớ mẹ, nhớ quê nhà quay quắt mà không thể về thăm bậc sinh thành đành thốt lên nhờ vả: “ Xin con sóng tạo nên từ tàu con/ vỗ về bờ với mẹ… Nghe mà da diết, tha thiết tình tử mẫu làm sao. Những dòng thơ trích trên đây là trong Khúc 2, Chương 1: có tên Mùa chiến chiến dịch: Băng qua thủy lôi/ băng qua bãi chìm/ một bữa không ăn/ một ngày không ăn, và chỉ mong trời lâu sáng/ canh ba đêm nay chuyển xong hàng…
“Thức với biển” của Nguyễn Đình Tâm vượt qua hàng trăm tác phẩm thơ để đoạt giải Nhất trong cuộc thi sáng tác văn học về đề tài giao thông vận tải do Bộ Giao thông - Vận tải và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức cách đây ít năm. Giờ đây đọc lại trường ca ấy, tôi càng nhận ra trọn vẹn một người lính mang tên Nguyễn Đình Tâm yêu thơ với cả trái tim mình.