Tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ lĩnh vực văn hóa: Vẫn tràn lan, khó xử lý

Tranh của họa sĩ Hà Hùng Dũng (trái) và tranh chép trưng bày tại một khách sạn ở Sa Pa, Lào Cai.

Vừa qua, TAND thành phố Hồ Chí Minh ra bản án phúc thẩm, tuyên họa sĩ Lê Phong Linh (Lê Linh) là tác giả duy nhất của tác phẩm “Thần đồng đất Việt”, sau hơn 12 năm ròng rã theo đuổi vụ kiện tranh chấp tác quyền. Đây được xem là một trong những vụ kiện về tác quyền kéo dài “kỷ lục” trong tố tụng ở Việt Nam. Nhưng thực tế hiện nay số vụ kiện về vi phạm sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực văn hóa phải đưa nhau ra tòa chỉ chiếm phần rất nhỏ so với tranh chấp và vi phạm thực tế. Bởi hầu hết chủ thể quyền không có động lực theo đuổi các vụ kiện, bởi vì họ thấy rằng kiện tụng quá gian nan. Như trường hợp tác giả Lê Linh trong vụ kiện “Thần đồng đất Việt” cho thấy, tác giả phải mất nhiều năm, từ 2002 đến 2019 mới đòi được công lý.

Trước đó, với mỹ thuật, khoảng giữa năm 2019, giới mỹ thuật Việt bức xúc vì tranh của các họa sĩ Bùi Trọng Dư, Lâm Đức Mạnh, Ngụy Đình Hà, Nguyễn Thu Huyền, Nguyễn Đăng Sơn, Phan Linh Bảo Hạnh... bị nhiều công ty áo dài sử dụng, cắt ghép trái phép vào hàng trăm mẫu thiết kế, chào bán rộng rãi trên mạng xã hội. Vì tính chất ngang nhiên, công khai, trắng trợn của sự việc, các họa sĩ phải nhờ tới luật sư, nhằm xử lý rốt ráo vụ việc. Họa sĩ Bùi Trọng Dư cũng lập nhóm “Phản đối xâm phạm bản quyền tác phẩm hội họa” nhằm mục đích cùng các họa sĩ bảo vệ tác phẩm của mình. Dù mới hoạt động, nhóm này nhận được nhiều phản hồi từ các họa sĩ, nhà nghiên cứu, chuyên gia về tình trạng vi phạm bản quyền ở khắp nơi. Vụ việc trên chưa kịp nguội, họa sĩ Hà Hùng Dũng phát hiện hàng chục bức tranh sơn dầu, màu nước của anh bị một đơn vị tại Hà Nội chép lại thành tranh tường và tranh treo trang trí tại khách sạn 5 sao ở Sa Pa. Trước đó, họa sĩ Bùi Tiến Tuấn, Đặng Tiến, Lâm Đức Mạnh... cũng là “nạn nhân” của  tình trạng này. Rất nhiều tác phẩm hội họa bị các nhà hàng, quán cà phê, khách sạn tự ý chép thành tranh tường trang trí hoặc chào bán công khai trên mạng, bất chấp quy định về sở hữu trí tuệ.

Ở lĩnh vực âm nhạc, nhiều năm qua câu chuyện vi phạm sở hữu trí tuệ xảy ra như “cơm bữa”, thậm chí là những ca sĩ có tên tuổi. Chỉ tính riêng trong lĩnh vực biểu diễn, nhiều chương trình của các ca sĩ nổi tiếng như: Bằng Kiều, Khánh Ly, Quang Hà, Ưng Hoàng Phúc… bị đưa vào danh sách các vụ việc bị khởi kiện ra tòa án có thẩm quyền vì xâm phạm quyền tác giả, song vẫn chưa được đưa ra xét xử. Nếu chỉ tính các chương trình với quy mô lớn mà Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) phát hiện, số lượng chương trình biểu diễn có xảy ra hành vi xâm phạm quyền tác giả lên tới hàng trăm. Trong đó, có những đơn vị tổ chức những show lớn, song xoá tên và thành lập công ty mới.

Không chỉ với các show diễn, vấn đề vi phạm bản quyền âm nhạc còn “lây lan” qua nhiều hình thức khác. Như trường hợp nhạc sĩ Nguyễn Hải Phong, tác giả của hai ca khúc “Đường cong” và “Taxi” lên tiếng tố nhà sản xuất phim “Ngôi nhà bươm bướm” (đạo diễn Huỳnh Tuấn Anh) sử dụng hai ca khúc trên bất hợp pháp.

Nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Tổng giám đốc VCPMC nhìn nhận, trong khi ca sĩ nổi tiếng có thể thu về 400-500 triệu đồng/show, bầu sô có thể bán 20-30 triệu đồng/cặp vé. Nhưng ai là người cung cấp tác phẩm để họ kiếm lời, nếu không phải là nhạc sĩ? Vậy mà khi trả tiền tác quyền, họ tìm đủ mọi cách tránh né, thậm chí chửi bới. Có vô vàn hệ lụy nếu không bảo vệ được bản quyền cho người sáng tác. Có thể nói nguyên nhân vi phạm bản quyền còn phổ biến ở nước ta được nhiều chuyên gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ chỉ ra là do nhận thức và ý thức tuân thủ pháp luật của nhiều tổ chức, cá nhân.

Nhằm tìm giải pháp tạo “hàng rào” phòng chống các vi phạm, mới đây Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAS) và Hội đồng Anh khởi động dự án “Củng cố việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam”. Dự án chính thức triển khai từ tháng 10-2020 đến hết tháng 9-2021, với sự kết nối chặt chẽ của các cơ quan, đơn vị quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ cũng như với các nghệ sĩ và những người thực hành sáng tạo trong cả nước.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Trưởng Ban quản lý dự án cho biết: Qua việc hỗ trợ tăng cường hiệu quả thực thi và nâng cao năng lực cho các bên tham gia, Dự án sẽ giúp tạo ra các cơ hội để các ngành văn hóa, nghệ thuật và sáng tạo có thể phát triển hơn nữa, đem lại lợi ích thiết thực về kinh tế, văn hóa và xã hội cho nghệ sĩ, người thực hành sáng tạo, cộng đồng khán giả và những người tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ văn hóa sáng tạo ở Việt Nam.

Minh Nguyệt