Thăng hoa tranh lụa Việt

Tranh lụa “Người bán ốc” của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh.

Dòng chảy bền bỉ

Cùng với sự phát triển của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, nghệ thuật vẽ lụa trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, thậm chí có nguy cơ biến mất. Nhưng đến nay, tranh lụa ở giai đoạn hồi sinh với sự khẳng định của người trong giới “tranh lụa là chất liệu hội họa độc đáo, mang đậm nét văn hóa Á Đông”. Từ khi tranh lụa hiện đại Việt ra đời, nhiều họa sĩ của dòng tranh này xuất hiện và rất nổi tiếng như Nguyễn Phan Chánh, Mộng Bích, Lê Kim Bạch, Nguyễn Thụ hoặc Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Văn Quế, Lương Xuân Nhị... Sau này có họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Lê Anh Vân, Trần Huy Oánh, Nguyễn Thị Kim Thái, Kim Bạch, Đào Minh Tri… Chủ đề tranh lụa thường là phong cảnh, tĩnh vật, thiếu nữ áo dài, thiếu nữ miền núi, sinh hoạt miền núi, làng chài với những nét vẽ đầy tính nghệ thuật và đậm bản sắc Việt. Tiếp nối thành công của các thế hệ đi trước, những năm gần đây, một số họa sĩ trẻ dày công sáng tác, tìm tòi trong nghệ thuật vẽ lụa, đưa hơi thở cuộc sống đương đại vào tranh lụa thành công.

Trong triển lãm Truyện Kiều và các bản dịch tại Paris do Hội Huynh đệ Việt Nam tại Pháp và Trung tâm văn hóa Việt Nam tại Pháp vừa tổ chức nhân kỷ niệm 200 năm ngày mất đại thi hào Nguyễn Du, công chúng không khỏi bất ngờ khi Ban tổ chức trưng bày và công bố mẫu tem lấy từ nguyên bản bức tranh lụa vẽ Kiều của nữ họa sĩ Ngọc Mai. Bức tranh Cung đàn bạc mệnh trong bộ “Tranh lụa Kiều” do Ngọc Mai vẽ từ cảm hứng của câu thơ “Ngọn đèn khi tỏ khi mờ/Khiến người ngồi đó cũng ngơ ngẩn lòng”, xuất hiện trên loại tem Lettre verte - sử dụng cho các loại thư đang phát hành tại Pháp.

Theo đánh giá của Ban tổ chức triển lãm, bức tranh lụa của họa sĩ Ngọc Mai đậm chất Việt, từ trang phục, bối cảnh, hình ảnh nhân vật đến chất liệu lụa truyền thống, nét vẽ mềm mại, hài hòa. Tranh vẽ lúc Kiều đánh đàn cũng là hình ảnh lặp đi lặp lại nhiều lần trong Truyện Kiều, đánh dấu những bước ngoặt số phận nàng Kiều. Tiếng đàn nhiều cung bậc trong các lần gặp gỡ, giao duyên như diễn tả hết tâm trạng của cuộc đời Kiều sau này cũng như tình duyên đứt đoạn của nàng với Kim Trọng. Nguyễn Du lấy thơ để tả nhạc và họa, còn họa sĩ Ngọc Mai lấy họa để chuyển tải thơ và nhạc: cuộc hội ngộ của nhân vật, giữa nhân vật và tác giả, giữa tác giả với tác giả thật thú vị.

Tạo tiếng vang trên trường quốc tế

Trên thực tế, không chỉ bền bỉ và hòa cùng dòng chảy mỹ thuật nước nhà, tranh lụa Việt gần đây còn bay xa và lan tỏa trên trường quốc tế. Có thể kể đến hai bức tranh lụa Người bán ốc và Em bé cho chim ăn của danh họa Nguyễn Phan Chánh, từng được đấu giá thành công và tạo nên cơn sốt giá tại nhà đấu giá Christie's Hong Kong (Hồng Kông, Trung Quốc). Hai bức tranh của Nguyễn Phan Chánh lần lượt được bán với mức giá gần 600.000 USD và 853.000 USD. Trong khi đó, bức tranh lụa Tắm của họa sĩ Lê Phổ vẽ khoảng năm 1938 - 1940 được bán với giá gần 300.000 USD. Trước đó, chính họa sĩ Nguyễn Phan Chánh là người nắm giữ kỷ lục khi bức tranh lụa Người bán gạo do ông sáng tác được bán với giá 390.000 USD cũng tại nhà đấu giá Christie's Hong Kong. Công chúng yêu tranh lụa Việt cũng không khỏi tự hào khi bức tranh lụa Thôn nữ Bắc Kỳ của cố họa sĩ Nam Sơn được đấu giá thành công với mức giá 205.000 euro tại phiên đấu giá Aguttes diễn ra ở Paris (Pháp). Bức tranh của danh họa Nam Sơn vẽ khoảng năm 1935, từng xuất hiện tại hội chợ Salon de la Sadeai ở Hà Nội năm 1936 và trong một bộ sưu tập tư nhân tại Hà Nội suốt hơn nửa thế kỷ. Cũng tại phiên đấu giá Aguttes, bức mực nho và màu trên lụa Thiếu nữ bên hoa hồng của họa sĩ Lê Phổ được bán với giá 160.000 euro. Với những tác phẩm này, tranh lụa Việt nói riêng, hội họa nước nhà nói chung tạo được tiếng vang và khẳng định vị thế với làng mỹ thuật thế giới. Qua đó bắc nhịp để thị trường tranh Việt phát triển vươn xa hơn. Không chỉ có các tác phẩm được bán với giá cao kể trên, một số triển lãm tranh lụa Việt cũng được tổ chức ở nước ngoài thời gian qua. Có thể kể tới triển lãm “Tranh lụa và sản phẩm lụa Việt Nam” diễn ra tại thành phố Oakland, bang California (Mỹ). Triển lãm giới thiệu tới công chúng quốc tế 40 tác phẩm tranh lụa khắc họa thiên nhiên, cuộc sống con người vùng cao, nông thôn và miền núi với vẻ đẹp bình dị, mộc mạc, trong trẻo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam... của 29 họa sĩ vẽ lụa tiêu biểu ở nước ta.

Giới chuyên môn đề cao giá trị tranh lụa loại tranh, xuất hiện từ rất lâu tại các quốc gia Châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản. Nếu xét về yếu tố thời gian, tranh lụa Việt Nam còn quá non trẻ, nhưng tranh lụa Việt Nam lại có bản sắc rất riêng. Kỹ thuật vẽ cũng như tạo hình, sử dụng màu sắc khác hẳn với những quốc gia cũng có tranh lụa trên thế giới. Nét nổi bật nhất của nghệ thuật tranh lụa Việt Nam là tìm được mảng màu riêng cho lụa, kiệm màu mà vẫn tạo nên sự phong phú của sắc. Các sợi tơ óng mịn được nhuộm màu nhuần nhị như có hương, có sắc, ngân lên tiếng ca sâu thẳm của tâm hồn người Việt. Đó chính là sức hút khó cưỡng đối với người biết thưởng lãm hội họa. Họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam đánh giá, với việc luôn tìm kiếm kỹ thuật mới mẻ cùng tư duy đương đại, tranh lụa có cơ hội khởi sắc. Theo họa sĩ Lương Xuân Đoàn, chất liệu lụa hoàn toàn có thể đáp ứng được mọi ngôn ngữ hội họa hiện đại, từ hiện thực đến biểu hiện, trừu tượng, lập thể, siêu thực. Đó là thế mạnh của tranh lụa Việt và là nền tảng để dòng tranh này đi cùng thời cuộc.

Hoàng Anh