Dẻo thơm nếp xoắn Tân Trào
Người dân thôn Kỳ Sơn, xã Tân Trào chăm sóc và thu hoạch nếp xoắn Tân Trào.
(HPĐT)- Trải qua bao thăng trầm của thời gian, cây lúa vẫn gắn bó với người dân làng Kỳ Sơn, xã Tân Trào (huyện Kiến Thụy). Hợp các điều kiện về thổ nhưỡng với nguồn nước phù sa bồi đắp, gạo nếp xoắn Tân Trào thơm ngon nổi tiếng gần xa, trở thành “đặc sản” được nhiều người ưa chuộng.
Vùng trồng lúa truyền thống
Về xã Tân Trào (huyện Kiến Thụy) vào những ngày cuối tháng 9, với không gian hương đồng, gió nội, nhiều người sẽ ấn tượng với cánh đồng lúa mênh mông, xanh mướt như tín hiệu tốt lành của một vụ bội thu đang đến. Trong câu chuyện của mình, ông Phạm Văn Thín ở thôn Kỳ Sơn (xã Tân Trào) kể: “Cây lúa nếp không biết gắn bó với người dân chúng tôi từ khi nào. Chỉ biết rằng, từ những năm 80 của thế kỷ trước, bà con nông dân trong làng tự truyền nhau giống lúa nếp để trồng, sau đó được trồng rộng rãi trong toàn xã. Trong khi người dân ở nhiều địa phương khác chuyển đổi sang các loại cây trồng khác cho hiệu quả kinh tế cao thì nông dân xã Tân Trào vẫn “chung thủy” với cây lúa nếp xoắn mỗi vụ lúa mùa về”.
Người dân Tân Trào gắn bó với cây lúa nếp xoắn bởi nhiều lý do. Theo ông Vũ Bá Quyết, đại diện Hợp tác xã sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Tân Trào: Trước đây người dân địa phương gọi giống nếp này là “nếp Thái Bình”. Khi xây dựng thương hiệu nếp xoắn Tân Trào đạt chuẩn, ông Quyết về Thái Bình để tìm giống lúa gốc. Tuy nhiên, Tổng công ty giống cây trồng Thái Bình trả lời, họ chưa từng lai giống lúa nếp này. Giống nếp xoắn trồng ở xã do nông dân tự để giống và gieo trồng theo quy mô, kinh nghiệm của từng hộ gia đình. Đồng đất Tân Trào chủ yếu là vùng ven biển, đất phèn mặn sâu trũng. Vậy mà giống nếp xoắn Tân Trào lại thích nghi tốt. Giống lúa này có nhiều điểm khác biệt với các giống lúa nếp thông thường. Cây lúa cao ngang bằng với người trưởng thành, thời gian sinh trưởng dài, khoảng 150-160 ngày ở vụ lúa mùa. Giống lúa có thể để trồng suốt năm này sang năm khác mà không bị thoái hóa, biến chất. Trong khi nhiều giống lúa chỉ 5 năm là chất lượng kém đi. Cây lúa đẻ nhánh khỏe, bộ gốc và rễ cây chắc, khả năng chống bão và sức kháng sâu bệnh khá tốt, nhất là bệnh khô vằn, bạc lá… Ông Quyết tự hào nói, trong nhiều năm qua, giống lúa nếp xoắn luôn giữ được chất lượng và sản lượng ở tốp cao nhất của huyện Kiến Thụy. Người trong huyện nói với nhau: Dịp Tết đến, muốn mua được gạo nếp ngon để ăn hay làm quà biếu thì chỉ có về Tân Trào.
Vất vả gần 6 tháng ròng mới được 1 vụ lúa nếp xoắn nên người nông dân nơi đây khai thác triệt để các công dụng của cây lúa. Phần lớn lúa gặt về được tuốt thủ công để giữ cho thóc và rơm đều được nguyên vẹn. Bông lúa to, số hạt nhiều, căng mẩy (có cây lên tới hơn 2.700 hạt), độ đồng đều cao. Thóc được phơi vừa nắng, hạt gạo ít bị vỡ, màu trắng, tròn, đều. Nếp xoắn có hương thơm thoang thoảng đặc trưng, vị đậm, dẻo hơn nhiều giống nếp ở nơi khác. Nếu lấy bông nếp này làm cốm thì cốm “làng Vòng” cũng không thể sánh bằng. Khi dùng gạo này nấu xôi, để cả ngày cũng không bị khô cứng; làm bánh chưng thì có thể để được khoảng nửa tháng mà chất lượng bánh vẫn bảo đảm. Còn rơm được người dân phơi khô rồi tận dụng làm thành chổi, rất bền và chắc.
Hương lúa bay xa
Nhận thấy giá trị cao của giống lúa nếp xoắn Tân Trào, những năm qua, các cấp, ngành, địa phương triển khai nhiều hoạt động nhằm gìn giữ, phát triển giống lúa quý này. 5 năm qua, giống lúa nếp xoắn Tân Trào được Viện Khoa học và Nông nghiệp Việt Nam từng bước phục tráng. Năm 2018, sản phẩm nếp xoắn Tân Trào được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học - Công nghệ) công nhận bảo hộ nhãn hiệu tập thể với tên gọi “Nếp xoắn Kỳ Sơn-Tân Trào”. Sản phẩm cũng được thành phố hỗ trợ thí điểm gắn mác và tem truy xuất nguồn gốc.
Tuy nhiên, hiện tại, người trồng nếp xoắn Tân Trào cũng gặp không ít khó khăn. Thời gian trồng lúa kéo dài, cây lúa tốn nhiều chi phí, công chăm sóc và đối mặt với những yếu tố thời tiết, sâu bệnh phức tạp. Cùng với đó là cạnh tranh với những thương hiệu lúa nếp có tiếng khác cũng khiến sản phẩm bị thương lái ép giá trên thị trường. Trước thực tế trên, để cây lúa nếp xoắn trên đất Tân Trào ngày càng khẳng định thương hiệu, đưa đặc sản địa phương vươn ra thị trường cả trong và ngoài nước, người nông dân Tân Trào đang hướng tới việc “trồng lúa sạch, làm gạo sạch”, cung ứng cho thị trường những sản phẩm có chất lượng tốt nhất. Kiên định mục tiêu đó, theo Chủ tịch UBND xã Tân Trào Vũ Văn Phúc, những năm gần đây, số hộ dân tham gia trồng giống lúa nếp này cũng ngày càng nhiều hơn.Vụ mùa năm 2020, toàn xã gieo cấy lúa trên 381,8 ha thì có tới 95-97% diện tích bà con gieo cấy giống lúa nếp xoắn. Trung bình mỗi năm, có khoảng 3.000-4.000 hộ trên địa bàn trồng giống lúa nếp xoắn, sản lượng đạt bình quân 45 tạ/ha, trị giá gần 60 triệu đồng/ha/vụ. Năm nay cũng là năm cuối cùng phục tráng giống lúa này. Sau khi phục tráng thành công giống lúa nếp xoắn, địa phương sẽ tập trung sản xuất và cung ứng giống đại trà trong toàn huyện. Thời gian qua, huyện cũng quan tâm đầu tư, hỗ trợ xây dựng cánh đồng lúa sản xuất tập trung tại xã Tân Trào, cải tạo đồng ruộng để nâng cao năng suất, chất lượng lúa đạt tiêu chuẩn để cung ứng cho các doanh nghiệp, siêu thị, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch, số còn lại phục vụ tiêu dùng của địa phương.