Diễn xướng của nghệ thuật dân gian truyền thống: Chung tay tạo không gian phù hợp

Buổi biểu diễn của thành viên Câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống Hải Phòng tại nhà thờ dòng họ Nguyễn Công, phường Vĩnh Niệm, quận Lê Chân.

Xây dựng đội ngũ từ lớp đào tạo chuyên nghiệp

Sau hai năm, 2 lớp sơ cấp chính quy xẩm và ca trù của Trường Văn hóa- Nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng hoàn thành khóa học. Hải Phòng có thêm một đội ngũ đam mê nghệ thuật dân gian truyền thống. Thầy Phạm Đức Toàn, Phó hiệu trưởng Trường Văn hóa- Nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng khẳng định: “Số lượng các thí sinh khá ít so với các chuyên ngành khác nhưng là thành công đặc biệt. Bởi trong cả nước, chỉ có Hải Phòng mới đưa xẩm, ca trù, hát văn vào đào tạo chuyên nghiệp. Đây là những môn nghệ thuật từng được đưa vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và đang đứng trước sự đứt quãng về thế hệ khi lớp trẻ hầu hết không mặn mà với loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống này”.

Có được những cái tên như Cao Thị Tiến (hát xẩm), Nguyễn Thị Thắm (ca trù), Trương Thị Ngọc Anh (ca trù)… là sự nỗ lực không chỉ của Trường Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng mà còn của những người thầy chuyên cần truyền lửa tình yêu nghệ thuật truyền thống. Nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Thu Hằng chia sẻ: “Ai đến học và theo đuổi ca trù chính là một cái duyên. Bởi nếu không có duyên gắn kết thì khó có được những đam mê với môn nghệ thuật trong cung đình ít này. Bởi người học ca trù không chỉ rèn luyện về giọng hát, múa, tiết tấu phách mà còn thể hiện sự tinh tế trong từng cử chỉ, hành động. Thế nên, người kén môn nghệ thuật này cũng nhiều mà môn nghệ thuật này kén người theo đuổi còn nhiều hơn thế”.

Người theo học không nhiều và môn học lại kén người như thế nên cả thầy và trò đều trân trọng từng “mối lương duyên” gặp gỡ. Các học viên xẩm, ca trù, hát văn đều được miễn phí hoàn toàn và không phân biệt độ tuổi để tham gia các khóa học. Từ các em ở trường mầm non mới 3 tuổi đến các cô, các chị có gia đình, chỉ cần có đam mê là được nhận vào để theo học. Không chỉ vậy, nhiều người khác tỉnh, thành phố muốn theo học đều được các nghệ nhân dân gian nhiệt tình giảng dạy. Chủ nhiệm Chiếu xẩm Hải Thành, Nghệ nhân dân gian Đào Bạch Linh khẳng định: “Chỉ cần các học viên muốn học, chúng tôi đều tích cực truyền dạy ở nhiều nơi, nhiều địa phương bằng nhiều phương pháp online hoặc offline. Những nghệ nhân làm nghề chỉ mong có được lớp kế cận đam mê theo đuổi lưu giữ những môn nghệ thuật truyền thống đặc biệt của dân tộc.

Khôi phục không gian diễn xướng

Chiếu xẩm Hải Thành hiện có gần 20 học viên độ tuổi từ 3 tuổi đến hơn 70 tuổi hát xẩm lành nghề có thể hát từ 1 làn điệu đến gần 10 làn điệu. Hầu hết học viên hát văn sống tốt với nghề. Các học viên ca trù bắt đầu thành thục với nghi lễ hát múa. Nhưng không gian diễn xướng dành cho các loại hình nghệ thuật truyền thống còn chưa được phổ biến triệt để trong đời sống sinh hoạt người đất Cảng. Nghệ nhân dân gian Hoàng Khoa cho biết: “Các chương trình biểu diễn của thầy trò chủ yếu ở các địa phương khác như trong chương trình Tết Việt ở các đình Lệ Mật, đình So (Hà Nội), đình Thổ Hà (Bắc Ninh), Cung đình Huế (thành phố Huế)... Ở Hải Phòng còn có một số điểm như: đình Niệm Nghĩa (phường Niệm Nghĩa, quận Lê Chân); đình Hàng Kênh (phường Hàng Kênh, quận Lê Chân);  nhà hàng Đồng Cau (thị trấn Núi Đèo, huyện Thủy Nguyên);  quán Nam Cháo (phường Kênh Dương, quận Lê Chân)… có không gian dành cho ca trù. Trong khi đó, ca trù có tới 5 không gian diễn xướng: hát cửa đình (hát thờ), hát cửa quyền (hát cung đình hay hát chúc hỗ), hát tại gia (hát nhà tơ), hát thi và hát ca quán (hát chơi). Thế nên, cần thêm nhiều không gian để các hình thức diễn xướng được thể hiện đem lại nhiều cảm xúc với người xem, làm sống lại môn nghệ thuật đang cần được bảo tồn của dân tộc”.

Có lẽ đó cũng là một trong những mục đích mà Câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống Hải Phòng trực thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam được thành lập với sự có mặt của các nghệ nhân dân gian với nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như: ca trù, hát văn, xẩm, chèo cổ, dân ca.... Theo đó, câu lạc bộ chủ động kết nối với lễ hội tại các đình, chùa, cơ quan, doanh nghiệp... để có thêm không gian dành cho nghệ thuật dân gian trên đất Cảng.

Dịch bệnh COVID- 19 khiến chương trình ra mắt của Câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống Hải Phòng bị lùi lại. Nhưng các hoạt động truyền dạy, trao đổi  của các hội viên Câu lạc bộ vẫn sôi nổi từ trường tới nhà, từ online đến offline. Cùng với đó, những kế hoạch tìm kiếm không gian diễn xướng cũng bắt đầu được đưa ra bàn luận. Nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Thu Hằng cho biết: “Ban chủ nhiệm sẽ chủ động kết nối nhằm khôi phục những không gian diễn xướng từng có của mỗi loại hình nghệ thuật. Còn triển khai được hay không, ít hay nhiều phụ thuộc vào sự quan tâm, chung tay của các cấp, ngành, cơ sở và người dân để Hải Phòng tiếp tục là một trong những cái nôi của nghệ thuật dân gian truyền thống”.  

Trúc Lâm