Khẳng định vị thế tiểu thuyết lịch sử
Một số tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt gần đây được bạn đọc đánh giá cao.
(HPĐT)- Tiểu thuyết lịch sử trong dòng chảy văn học Việt được xem là những tác phẩm “lấp chỗ trống” những sự kiện lịch sử hết sức vắn gọn trong các bộ chính sử, truyền cảm hứng tìm hiểu lịch sử dân tộc tới thế hệ trẻ.
Nhiều nhà nghiên cứu văn học đánh giá, bản chất của tiểu thuyết lịch sử là tư duy lại lịch sử nên không phải ai cũng có thể viết được. Để thực hiện được điều này, tác giả phải có vốn văn hóa phong phú, thâm hậu để đối thoại với tiền nhân và hậu thế. Sự từng trải và trường tri thức, tầm kiến văn uyên bác là điều rất cần thiết đối với nhà tiểu thuyết lịch sử. Nói khác đi, tiểu thuyết lịch sử không thể là sản phẩm của sự nóng vội vốn là nhược điểm của những người trẻ tuổi.
Văn học Việt gần đây xuất hiện nhiều bộ tiểu thuyết lịch sử đặc sắc do những cây bút gạo cội chắp bút, được đông đảo bạn đọc yêu mến và đánh giá cao. Tác giả Đặng Đình Loan vừa ra mắt bộ tiểu thuyết lịch sử “Đường thời đại” (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật) gồm 21 tập, với tổng số gần 10.000 trang sách. Bộ sách được đánh giá chứa đựng khối lượng tư liệu đồ sộ về cả hai phía (Việt Nam và Mỹ). Thông qua các trang viết công phu này, tác giả phản ánh chân thực cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam, trong đó thể hiện tinh thần yêu chuộng hòa bình, khát vọng độc lập, tự do của nhân dân Việt Nam, sự hiếu chiến của đế quốc Mỹ và tay sai.
Nhà văn Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhận định, dưới ngòi bút của tác giả Đặng Đình Loan qua bộ tiểu thuyết “Đường thời đại”, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước được trình bày một cách sống động.
Với 10.000 trang sách, “Đường thời đại” góp phần cung cấp thêm cho bạn đọc những tư liệu tham khảo có giá trị trong việc tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân Việt Nam, đồng thời mang ý nghĩa giáo dục truyền thống cách mạng cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ.
Viết tiểu thuyết lịch sử, các tác giả thường chú tâm đến những sự kiện lịch sử mà qua đó có thể đưa đến nhận thức mới cho bạn đọc về hiện tại. Đó là “Hội thề” của Nguyễn Quang Thân với góc nhìn mới, kiến giải mới về nhân vật Lê Lợi - anh hùng cái thế, nhà lãnh đạo xuất sắc, nhưng trong thâm tâm ông mãi là hào trưởng chân chất xứ Mường. Không khô khan và hào hùng như những gì ta vẫn liên tưởng về lịch sử, “Hội thề” vẽ nên những bức chân dung sinh động về tiền nhân. Qua chân dung từng nhân vật, tiểu thuyết lịch sử này khắc hoạ cuộc xung đột về danh lợi ngay giữa lòng nghĩa quân Lam Sơn trong những ngày cuối của cuộc khởi nghĩa, nỗi dằn vặt thể xác lẫn tinh thần của người chủ soái trước khi đưa ra quyết định lịch sử, tình yêu cùng đức hy sinh vì chồng vì con của người phụ nữ, nhất là số phận của người trí thức trước guồng quay của thời cuộc.
Nhà văn Trần Thùy Mai với tiểu thuyết “Từ Dụ Thái hậu” khai thác giai đoạn lịch sử nhà Nguyễn có nguồn sử liệu ghi lại đầy đủ hơn cả. Tuy nhiên, tác giả lựa chọn con đường chênh vênh, một bên là ngọn núi cao - nơi những trang sử được ghi lại khá chi tiết và bên kia là vực thẳm - nơi mà nhà văn thỏa sức hư cấu, sáng tạo. Hay bộ tiểu thuyết “Tám triều vua Lý” của nhà văn Hoàng Quốc Hải lại khắc họa thời kỳ lịch sử kéo dài 216 năm (1009 – 1225), nhấn mạnh tới sự phát triển của văn hóa, dân sinh và tam giáo đồng nguyên dưới thời nhà Lý. Những câu chuyện, chi tiết lịch sử đề cập trong bộ tiểu thuyết không chỉ giúp “phổ cập lịch sử”, mà còn mang tới những bài học quý giá cho hậu thế: muốn cho nước cường thịnh, trước hết phải làm cho dân yên ổn, chính quyền phải làm cho dân tin. Tiểu thuyết lịch sử “Hồ Quý Ly” của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ dựng lại nhân vật lịch sử, thời đại lịch sử ngắn ngủi, mà còn đánh thức người đọc “tri tân” về những vấn đề của hiện tại: thân phận người trí thức - những cá nhân có tầm nhìn táo bạo đi trước thời đại giữa đám đông quần chúng.
Ngoài những tác phẩm trên, thực tế phản ánh, văn học Việt những năm qua có các tiểu thuyết lịch sử tạo được dấu ấn với bạn đọc Việt. Có thể kể đến bộ “Bão táp triều Trần” của Hoàng Quốc Hải; “Gươm thần Vạn Kiếp”, “Uy Viễn tướng công”, “Lý Công Uẩn” của nhà văn Ngô Văn Phú; “Thông reo Ngàn Hống” của nhà văn Nguyễn Thế Quang; “Kim thiếp vũ môn” của Thâm Giang Trần Gia Ninh; “Trần Quốc Toản”, “Trần Khánh Dư” của Lưu Sơn Minh; “Ngô Vương” của Phùng Văn Khai; “Hồ Dương” của Trường An; “Thiệu Bảo Bình Nguyên” của Hồng Thái…
Các nhà nghiên cứu văn học cho rằng, văn chương làm tăng tính thẩm mỹ, thêm phần lãng mạn khi truyền tải thông điệp lịch sử. Còn lịch sử cung cấp cho văn chương nguồn cảm hứng dồi dào không bao giờ cạn. Các tác phẩm văn học có yếu tố lịch sử là những tác phẩm vừa truyền tải được thông điệp lịch sử vừa có tư tưởng, triết lý của nhà văn. “Tôi cho rằng, ngày nay dòng tiểu thuyết tư liệu - lịch sử vẫn rất quan trọng với cuộc sống hiện đại và vẫn có một vị thế vững chắc. Nó để lại cho đời sau nhiều nguồn tư liệu quý giá bên cạnh những trang chính sử khô khan, những cái nhìn đa chiều, trong đó có số phận con người trong dòng biến thiên của lịch sử mỗi quốc gia, dân tộc” – nhà văn Ngôn Vĩnh đánh giá.