Văn học trinh thám: Kỳ vọng sức trẻ
Văn học Việt gần đây xuất hiện nhiều tác phẩm trinh thám của các tác giả trẻ được đánh giá cao.
(HPĐT)- Là thể loại từng phát triển rực rỡ, song dần đánh mất vị thế trên văn đàn - truyện trinh thám Việt những năm gần đây nỗ lực tìm lại chỗ đứng bằng những tác phẩm giàu tính sáng tạo từ các cây bút trẻ.
Cái khó của người viết trinh thám
Theo các chuyên gia, văn học trinh thám hướng đến nhu cầu giải trí của con người, với những tình tiết ly kỳ, bí ẩn, những vụ án, âm mưu sâu xa, trò chơi phức tạp thách thức trí thông minh, khả năng nắm bắt tình huống hay tạo lập logic sự kiện, giải mã các thông điệp ngầm... Tại nước ta, văn học trinh thám Việt dù là “miếng bánh béo bở” nhưng chưa có nhiều tác phẩm chất lượng cao, dòng sách này còn có phần lép vế so với các tác phẩm của nước ngoài.
Nguyên nhân văn học trinh thám chưa thật sự bứt phá bởi nhiều lý do như bối cảnh, văn hóa, xã hội khác biệt với phương Tây. Trên thực tế, các nhà văn đều cùng quan điểm, thể loại trinh thám khó viết hơn so với những thể loại khác bởi đòi hỏi người cầm bút không chỉ giỏi tưởng tượng, tài hư cấu, kể chuyện, mà còn am tường các mặt của đời sống xã hội, các kiến thức khoa học trên nhiều lĩnh vực và thuần thục các thao tác phán đoán, phân tích, lập luận.
Theo PGS. TS. Phạm Xuân Thạch, Trưởng Khoa Văn học – Trường đại học Khoa học xã hội - Nhân văn Hà Nội, văn học trinh thám là mảnh đất chưa được khai thác nhiều, bởi viết trinh thám đòi hỏi người viết phải có kiến thức rộng, đa ngành, đa lĩnh vực và cả hiểu biết về khoa học, xã hội, văn hóa. Thực sự để có thể cho ra đời tác phẩm trinh thám hay cần phải có sự đầu tư nghề rất cao. Cùng quan điểm, nhà văn Võ Thị Xuân Hà cho rằng, tác phẩm văn học trinh thám không chỉ có vụ án, mà còn phải có đời sống nhân vật, đời sống tâm lý tình cảm, có hạnh phúc, có bi kịch… Các nhân vật phải được thể hiện trong tác phẩm tổng thể của đời sống chứ không chỉ xoay quanh tình tiết. Vì vậy việc tạo ra tác phẩm văn học trinh thám không dễ, phải có sự kiên nhẫn “gài” các chi tiết.
Ngoài ra, người viết truyện trinh thám nước ta còn gặp khó khăn bởi phần lớn tác giả chưa có nhiều thời gian và cơ hội tiếp cận hệ thống pháp lý, hình sự. Bên cạnh đó là khoảng trống trong hiểu biết về tội phạm học, tâm lý học, thậm chí về vốn sống, trải nghiệm còn hạn chế. Dù lượng bạn đọc yêu thích trinh thám nhiều, nhưng yêu trinh thám Việt lại ít. Các nhà sách, nhà xuất bản thiết tha thể loại này cũng còn hạn chế. Vì thế, mối quan hệ giữa người viết - nhà sách – bạn đọc vẫn đang là bài toán khó.
Kỳ vọng hồi sinh
Thực tế cho thấy, văn học trinh thám Việt ra đời sớm và giai đoạn 1930 - 1945 được xem là “mùa vàng” của truyện trinh thám Việt Nam với những tác giả tiêu biểu như Nguyễn Chánh Sắt, Nguyễn Thế Phương, Sơn Vương, Bửu Đình, Lê Hoằng Mưu, Đức Phú, Phạm Cao Củng, Thế Lữ, Bùi Huy Phồn, Lê Văn Trương... Tuy nhiên, văn học trinh thám Việt “tắt” từ đó đến đầu những năm 90 của thế kỷ 20, nhiều tác phẩm cũ được tái bản, góp phần giúp dòng văn học này có cơ hội “hồi sinh”.
Mặc dù bị lép vế, song bức tranh văn học trinh thám Việt Nam đương đại không phải không có những gam màu sáng, nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật được công chúng đón nhận: Đêm yên tĩnh (Hữu Mai), Một thế giới không có đàn bà, Thám tử yêu (Bùi Anh Tấn); Sát thủ online, Có tiếng người trong gió (Nguyễn Xuân Thủy); Bão ngầm (Đào Trung Hiếu), Phạm Xuân Ẩn - tên người như cuộc đời (Nguyễn Thị Ngọc Hải); Hồ sơ một tử tù, Phiên bản, Cô Mặc Sầu (Nguyễn Đình Tú), Ổ buôn người, Mật mã Cham-pa, Minh Mạng mật chỉ (Giản Tư Hải)... Trên văn đàn Việt Nam cũng xuất hiện những cây bút lựa chọn thể loại trinh thám để theo đuổi và đạt được những thành tựu như Di Li với Trại Hoa Đỏ, Câu lạc bộ số 7, Quang Vinh với Biến mất, Bùi Chí Vinh với Những hiệp sĩ Zmen...
Đáng chú ý gần đây có tác giả trẻ Đức Anh (sinh năm 1993), trình làng 2 cuốn tiểu thuyết thuộc dòng trinh thám là Tường lửa và Thiên thần mù sương. Đây là hai tác phẩm trinh thám được chú ý bởi cho thấy tài năng của cây bút trẻ dám dấn thân vào thể loại văn học khó nhằn. Hoặc gần đây nhất, tác phẩm trinh thám Thăm thẳm mùa hè của tác giả trẻ Nguyễn Dương Quỳnh gây được ấn tượng tốt trên văn đàn, cho thấy Dương Quỳnh thể hiện là nhà văn giàu năng lượng thể nghiệm và hướng đến việc trở thành tác giả chuyên nghiệp. Thăm thẳm mùa hè mang màu sắc trinh thám song cũng có nhiều yếu tố tâm lý, pha trộn yếu tố bí ẩn.
Theo chia sẻ của nhà văn Đức Anh, để gắn bó với văn học trinh thám, đòi hỏi người viết có đam mê mãnh liệt. Văn học trinh thám Việt Nam tuy nhiều rào cản, nhưng cũng có những lợi thế nếu như các tác giả kể câu chuyện thuần Việt, có bối cảnh tại Việt Nam, sự đón nhận của người đọc sẽ có những ưu ái nhất định. Các cây bút trẻ nếu nỗ lực hết mình, không ngừng học hỏi thì văn đàn Việt trong tương lai sẽ có thêm nhiều tác phẩm trinh thám chất lượng và mang đặc trưng tinh thần, văn hóa Việt.