Dự án “Hiệu chỉnh khuôn thước âm luật tại các Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng”: “Ngược dòng” về cội nguồn

Các ca nương, kép đàn của Giáo phường Ca trù Hải Phòng thực hành hiệu chỉnh âm luật trong ca trù.

Khổ luyện để đạt khuôn thức

Dự án “Hiệu chỉnh khuôn thước âm luật tại các Câu lạc bộ Ca trù Hải Phòng” được thực hiện tại Giáo phường Ca trù Hải Phòng và Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn (huyện Thủy Nguyên). 24 năm gắn bó với nghiệp ca trù, NSƯT Đỗ Quyên (Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng) cho biết, từ trước đến nay, các ca nương vẫn hát theo 5 khổ đàn, 5 khổ phách của các bậc tiền nhân, việc truyền dạy ca trù theo phương thức truyền khẩu, truyền tay, dẫn đến “tam sao, thất bản” và mai một dần. Hệ thống âm luật của ả đào chưa hề được đúc kết. Mọi sự đúng, sai đều được xác định trên cảm nhận thực tế của từng thế hệ nghệ nhân, nên phần lớn đào kép trẻ thời nay đàn, hát “không có khuôn khổ”, “không có phách”… Vì thế, khi nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền hoàn chỉnh âm luật ả đào từ tinh hoa ngón nghề của 2 danh ca Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc và danh cầm Đinh Khắc Ban (những bậc tài danh đỉnh cao của âm nhạc ả đào trong thế kỷ 20) để làm chuẩn mực, khuôn thức cho việc hiệu chỉnh nghệ thuật ca trù, NSƯT Đỗ Quyên chủ động mời nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền thực hiện thử nghiệm mô hình này tại Hải Phòng. 

Lẽ ra, dự án này được triển khai từ tháng 7-2020 với thời gian từ 4 đến 6 tháng, nhưng vì dịch COVID-19, nên chỉ thực hiện trong 2 tháng, bắt đầu từ giữa tháng 9-2020. Vì vậy, các ca nương, đàn kép, trống chầu học khá vất vả, học ngày, học đêm. Bài học “vỡ lòng” là nhận thức từng mô hình khổ phách/khổ đàn cơ bản của ả đào. Tất cả được thống nhất từ tên gọi đến khuôn thước chính xác theo phương thức tiếp cận mới, bao gồm các khổ: sòng đàn, giữa, xiết, giắt, lá đầu và rải. Các ca nương học cách gập bụng, điều chỉnh ngón tay phách đàn. Các kép đàn học từ kiểm tra hệ phím, thủ thuật trên dây nhà nghề, sử dụng các thế tay ứng với từng hệ cung điệu, hay kỹ thuật chơi những ngón nhấn, chùn, mượn phím đúng cách… Đào nương và kép đàn phải duy trì nhịp điệu phối hợp đều đặn trong tiếng đàn, tiếng hát. Dù phương pháp giảng dạy theo hình thức sơ đồ hóa nhằm giúp học viên tiếp thu hệ giá trị một cách chi tiết, dễ hiểu, nhưng việc học là sự khổ luyện. Vì thế, lúc đầu lớp có 15 học viên, khi kết thúc khóa học chỉ còn 9 người.

14 năm hát ca trù, ca nương Lương Hải Phượng (Giáo phường Ca trù Hải Phòng) chia sẻ, đối với những ca nương thành danh vốn quen lối hát cũ phải khổ luyện để thay đổi âm điệu và phách phù hợp khuôn thước. Bởi trước đó, đào kép Hải Phòng vẫn quen gọi tên các khổ phách, khổ đàn theo lối địa phương.

Lưu truyền bền vững tới thế hệ mai sau

Từng đi đầu các câu lạc bộ ca trù cả nước về việc phục dựng hát cửa đình vào năm 2015, lần này, Giáo phường Ca trù Hải Phòng tiếp tục đi đầu thực hiện hiệu chỉnh âm luật ca trù để bảo tồn, phát huy đúng giá trị di sản văn hóa của dân tộc. Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, người tâm huyết với bảo tồn, phát huy nghệ thuật ca trù mong mỏi, từ tài liệu ông nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy sẽ góp phần lưu truyền chuẩn mực nghệ thuật cổ điển ả đào tới các thế hệ mai sau.

Song, việc tập huấn, thử nghiệm lối hát và đàn theo các bậc tiền danh xưa không thể thực hiện trong “một sớm, một chiều” bởi lối hát ca trù không hề dễ. NSƯT Đỗ Quyên cho rằng, qua 2 tháng tập huấn hiệu chỉnh khuôn thước âm luật ả đào, các ca nương, đàn kép Hải Phòng đang cố gắng “lội ngược dòng” trở về cội nguồn ca trù của các bậc tài danh xưa. Tuy nhiên, thời gian học quá ngắn, các ca nương, đàn kép chưa thể thực hành thành thạo khuôn thước âm luật ca trù. Sau thời gian tập huấn, mới chỉ nắm cơ bản các khái niệm về khuôn hình cụ thể của khổ đàn, khổ phách, âm điệu… Cụ thể, kết thúc khóa học, các ca nương, đàn kép hát chuẩn được 3 thể: “Thét nhạc”, “Nhịp ba cung bắc”, “Hát lót cửa đình”. Đây là những bài mẫu để các nghệ nhân chủ động vận dụng điều chỉnh các thể cách ca trù vào khuôn thước âm luật theo lối hát của các bậc tài danh. Vì vậy, đòi hỏi khổ luyện và đam mê với bộ môn nghệ thuật truyền thống của dân tộc từ mỗi nghệ nhân và những người đam mê ca trù.

Trên nguyên tắc âm luật cổ điển kết hợp phương pháp tiếp cận mới, NSƯT Đỗ Quyên tập hợp 27 đào nương nhỏ của Trường trung cấp Văn hóa nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng, Trường tiểu học Nguyễn Công Trứ để truyền dạy ca trù theo mẫu giáo trình của dự án. Đây được coi như bước thử nghiệm tiếp theo của hệ thống lý thuyết đúc kết, áp dụng với các ca nương mới học nghề. Bước đầu, thế hệ “mầm non” tiếp thu khá nhanh với khuôn thước âm luật ca trù của các bậc tiền danh. Hy vọng với tâm huyết của những nghệ nhân ca trù Hải Phòng, các thế hệ tiếp theo sẽ được trao truyền bài bản, để góp phần giữ gìn, phát huy âm nhạc ả đào theo đúng vốn quý của cội nguồn ông cha, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, làm phong phú đời sống tinh thần các thế hệ hôm nay và mai sau./.

Bài và ảnh: Mạnh Quang