Xuất khẩu văn học: Đường còn lắm gian truân
Nhiều tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển ngữ, xuất bản ở nước ngoài thời gian qua.
(HPĐT)- Văn học Việt Nam có bề dày và nhiều tác phẩm được vinh danh, xuất bản ở nước ngoài, nhưng làm cách nào để “xuất khẩu văn học” xứng với tiềm năng vẫn là bài toán khó đối với giới làm văn chương trong nước.
Nhiều tác phẩm ấn tượng nơi xứ người
Thực tế cho thấy, nhiều tác phẩm văn học “made in Việt Nam” được chuyển ngữ và xuất bản tại nước ngoài được bạn đọc đón nhận. Năm vừa qua, thi sĩ Kiều Bích Hậu “vượt biên giới” bằng tập thơ song ngữ Anh - Ý mang tên “Ẩn số” (The Unknown) xuất bản tại Ý, tác phẩm được bán trên các trang bán sách trực tuyến quốc tế, nhiều người đọc rất yêu thích. Trước đó có thể kể đến cuốn “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” ghi lại những suy nghĩ, cảm xúc về gia đình, xã hội và cuộc chiến của bác sĩ - liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Sau gần 4 thập niên sau khi chiến tranh kết thúc, tác phẩm này được xuất bản ở Việt Nam và Mỹ, tạo nên tiếng vang lớn trong nền văn học. Ngoài ra, “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” còn được dịch qua nhiều thứ tiếng khác như tiếng Nga, Nhật, Pháp, Đức, Lào...
Nổi tiếng không kém là cuốn truyện thiếu nhi “Dế Mèn phiêu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài. Tác phẩm liên tục tái bản ở Việt Nam và đồng thời được dịch ra nhiều ngôn ngữ, phát hành tại hơn 30 quốc gia trên thế giới. Nhắc đến hành trình xuất khẩu văn học Việt không thể bỏ qua tác giả Nguyễn Nhật Ánh. Nhiều tác phẩm của nhà văn “best seller” này như: “Mắt biếc”, “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh”, “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ” (Giải thưởng Văn học ASEAN 2010)… được dịch sang nhiều ngôn ngữ khác nhau gồm Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan.
Nhiều tác phẩm của các cây bút nước ta tiếp tục được bạn đọc quốc tế biết đến nhiều hơn như nhà văn Nguyễn Bình Phương có tiểu thuyết “Mình và họ” được chọn dịch sang tiếng Hàn, “Những đứa trẻ chết già” dịch sang tiếng Anh; tiểu thuyết “Đất trời vần vũ” của nhà văn Nguyễn Một được dịch sang tiếng Anh. Bên cạnh đó, không ít tác phẩm của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Di Li... cũng được dịch sang tiếng nước ngoài và có mặt ở các nhà sách quốc tế.
Cùng với đó, văn học Việt trên trường quốc tế cũng được ghi nhận tại các giải thưởng lớn. Đó là nhà văn Bảo Ninh với tiểu thuyết nổi tiếng “Nỗi buồn chiến tranh” được trao giải thưởng Văn học châu Á (Asian Literature Award) tại Liên hoan Văn học châu Á 2018 ở Gwangju, Hàn Quốc. Trước nhà văn Bảo Ninh, cũng tại Hàn Quốc, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều bằng nhiều tác phẩm được dịch sang tiếng Hàn như “Những người đàn bà gánh nước sông”, “Bài hát về cố hương”, “Sự chuyển động của cái đẹp”... góp phần giúp ông giành Giải thưởng văn học quốc tế Hàn Quốc Changwon danh giá. Hay nhà văn Nguyễn Ngọc Tư vượt qua những tác phẩm của các ứng viên sáng giá khác của Hàn Quốc, Israel, Chile, Ấn Độ...để giành giải Liberaturpreis tại Đức với tập truyện ngắn “Cánh đồng bất tận” khi được dịch sang tiếng Đức. Đến nay, “Cánh đồng bất tận” cũng được dịch ra tiếng Hàn, Anh, Thụy Điển và dựng thành vở diễn sân khấu, chuyển thể thành phim điện ảnh.
Cần vượt qua nhiều “chướng ngại vật”
Không thể phủ nhận, dù có nền văn học lâu đời và nhiều tác phẩm chất lượng tốt, tuy nhiên việc xuất khẩu văn học Việt còn nhiều gian nan, thử thách. Giới chuyên môn đánh giá, hiện nay sự mất cân bằng giữa nhập khẩu và xuất khẩu văn học đang thực sự đặt ra những thách thức không nhỏ đối với văn chương Việt Nam. Theo nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, con đường để văn học Việt Nam có thể bước ra ngoài thế giới có không ít “chướng ngại vật”. Chẳng hạn như sức sáng tạo của các nhà văn cũng như yếu tố quan trọng là tài năng. Để các tác phẩm Việt Nam có thể xuất khẩu, chúng ta trông chờ vào thế hệ những nhà văn trẻ, nhưng xem ra còn nhiều điều đáng bàn. Một số nhà văn trẻ đang mất niềm tin vào chính mình, các tác phẩm của họ cũng bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố xã hội chi phối. Một số khác lại chỉ quẩn quanh với vấn đề của chính bản thân.
Trong khi đó, nhà văn Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng, để đưa văn học Việt Nam xuất khẩu ra thế giới cần khá nhiều yếu tố. Trong đó, cần phải có chính sách cụ thể. Bởi hiện nay, cái khó của việc đưa văn học Việt Nam còn nằm ở đội ngũ dịch giả. Để dịch tác phẩm, cần nhiều thời gian và công sức nên chúng ta phải quan tâm đến dịch giả. Nhà thơ Hữu Thỉnh, nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam lại cho rằng, ngoài những yếu tố khách quan về mặt địa lý và ngôn ngữ, yếu tố tổ chức và kinh nghiệm cũng khiến văn học Việt Nam chưa thực sự xuất khẩu ra nước ngoài.
Theo ý kiến nhiều bạn đọc, nguyên nhân chính là nội lực của nền văn học nước ta chưa thật sự đủ mạnh; có quá ít tác phẩm gây được tiếng vang trong công chúng, có khả năng vượt biên giới để đến với bạn đọc thế giới. Bởi vậy, muốn xuất khẩu văn học, chất lượng tác phẩm và sức hút của tác giả mới là yếu tố quan trọng nhất./.