Nguyễn Bỉnh Khiêm- Vị quân sư tài ba
(HPĐT)- Nhiều người thường quen nhìn nhận Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là danh nhân văn hóa, nhà thơ, nhà giáo, nhà dự báo. Phẩm chất nhà chính trị ít được nói tới, đặc biệt phẩm chất nhà quân sự là một ngạc nhiên nhưng sự thực ông từng tham chiến và là nhà quân sự tài ba.
Màn múa rồng trong Lễ hội đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tại xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo.
“Tuổi già gắng gỏi việc binh nhung”
Trạng Trình rất khiêm nhường nói về câu chuyện cùng vua “xa giá” ra trận, nhưng các cuộc hành trình ấy ông đều có ghi lại trong thơ. Hiện còn lại trên mười bài thơ ông viết về đề tài này, trở thành những trang “nhật ký” ghi lại quan điểm chiến tranh và hành trạng của ông nơi trận mạc. Trước hết, Nguyễn Bỉnh Khiêm lo lắng cùng vua trước thảm cảnh giặc đe dọa kinh thành: “Giặc giã hoành hành ngang ngược phạm cả vào kinh đô/ Chúa lo tôi nhục đáng thương tình xiết bao” (Hữu cảm kỳ 1). Ông cũng bày tỏ thái độ đánh giặc rõ ràng: “Lòng trời nếu chẳng dung tha kẻ gian ngụy/Thì hãy một phen trợ sức cho quân nhà vua” (Quá Hữu Giang 2). Nhiều bài thơ của ông nói về hành binh đánh giặc, bài “Hộ giá đi miền Tây qua châu Lục Yên” là một ví dụ: “Xa giá lớn đi miền Tây, đóng quân ở núi này/ Khắp vùng trai gái đều trông mong được sống yên ổn”. Để báo quốc trung quân nên ngoài sáu mươi tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn tham gia chiến trận: “Tuổi già gắng gỏi việc binh nhung/ Giết giặc mong vì nước dốc trung”. Có những bài ông viết cụ thể hơn về việc hoạch định chiến lược chiến thuật của mình trong quân doanh “Già si đần, gặp thời loạn lạc/ Gắng theo quân bàn bạc mưu cơ”; Hoặc: “Đã hai dạo, già yếu theo quân đến phía sông miền Tây… Bỗng nghe đồn lũy giặc bị quét sạch không/ Mưu kế vạn toàn ở chốn miếu đường là tài lực của chư tướng/ Thư sinh này sao dám nói đến công lao” (Qua sông Hữu 6). Với ông đánh giặc là vì hòa bình, ngay khi giữa trận mạc ông vẫn khát khao điều ấy “Tốn cô vì Chúa dốc công/ Định kỳ diệt giặc lấy xong đô kỳ/ Đất trời trở lại bình thì/ Quán Tân quê cũ, đi về Vân Am” (Cảm hứng 5)…
Những minh chứng thơ này có thể cho thấy Nguyễn Bỉnh Khiêm tự nguyện tham gia chiến đấu, đồng thời, ông được nhà vua tin yêu nhờ cậy. Song Trạng Trình vốn khiêm nhường và thơ không có chức năng như văn xuôi nên không biểu đạt được tài năng cầm quân giết giặc của ông như thế nào. May mắn các nhà sử học không quên và để tâm tìm hiểu, khảo cứu để ghi chép lại.
“Gắng theo quân bàn bạc mưu cơ”
Trong các sách “Công dư tiệp ký”- Vũ Phương Đề (1698-1761) ,“Đại Việt thông sử” - Lê Quý Đôn (1726–1784) dù được viết trên quan điểm nhà Mạc là “ngụy triều” nhưng vẫn nêu khá rõ tài năng của Nguyễn Bỉnh Khiêm với tư cách là vị “quân sư” tài năng. Sự kiện quân Lê – Trịnh vây ráp kinh thành đánh Mạc Phúc Nguyên, tình thế rất căng thẳng và nhờ kế giải vây của Trạng Trình mà hóa giải được nguy cơ: “Tháng 3 năm Chỉnh Trị thứ 4 (1561), có người hiến kế với Phúc Nguyên rằng: Chi bằng dùng cách xuất kỳ bất ý, ngầm dẫn quân tiến thẳng vào Thanh Hoa, đánh ngay vào nơi tâm phúc, thì đạo quân đang vây ở Kinh Bắc và Hải Dương ta không cần đánh cũng sẽ tự giải. Đó là cái kế “đánh nước Ngụy để cứu nước Hàn” của Tôn Tử vậy”- (Lê Quý Đôn). Trong bài “Cần hiểu đúng Nguyễn Bỉnh Khiêm và Vương triều Mạc” tại hội thảo khoa học “Nguyễn Bỉnh Khiêm trong lịch sử phát triển văn hóa dân tộc”, Viện Khoa học Xã hội tháng 10-1991; Tiến sĩ Trần Khuê đã xác định trong cụm từ “có người hiến kế”, thì người đó chính là Nguyễn Bỉnh Khiêm và ông khẳng định: “Nếu Nguyễn Bỉnh Khiêm thiếu tài thao lược hoặc không lập nên công trạng gì đáng kể hẳn vua Mạc không cần phong tặng ông những chức tước quan trọng như thế”.
Cũng sự kiện quân Lê Trịnh tấn công Kinh thành nhà Mạc, sách “Công dư tiệp ký” của Vũ Phương Đề ghi “Trong thời gian ấy, đức Thế tổ đã dấy nghĩa binh… Mạc Kính Điển (tướng nhà Mạc) đại bại, Thế tổ thừa cơ tiến binh theo đường núi phía tây ra đánh Kinh Bắc, khiến cho trong ngoài nơm nớp lo sợ, ông (Nguyễn Bỉnh Khiêm) hiến kế hư thực, họ Mạc theo đó thi hành, bấy giờ trong cõi mới ổn định”. “Đại Việt sử ký toàn thư” ghi nhận kế sách “đánh Ngụy cứu nước Hàn” trong binh pháp Tôn Tử được Nguyễn Bỉnh Khiêm vận dụng tạo ra hiệu quả bình định cả xứ Nghệ: "Dân Nghệ An sợ thế Mạc đã lâu, quan quân (nhà Lê) xa cách không thể cứu ứng được, phần nhiều hàng họ Mạc”…
Sách “Công dư tiệp ký” cũng thuật lại khá chi tiết về công lao và mưu trí của Nguyễn Bỉnh Khiêm giúp vua Mạc thắng nhiều trận và dụ hàng được tướng tài Nguyễn Quyện. Vua Mạc Tuyên Tông biết Nguyễn Quyện là tướng tài của địch nên lấy làm lo ngại phải xin kế của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Theo đó, tháng 8 năm 1557, Nguyễn Quyện, Nguyễn Miễn (tướng của Lê - Trịnh) nghe theo lời Nguyễn Bỉnh Khiêm, bèn rủ nhau trốn về với nhà Mạc. Sự trở về của hai anh em Nguyễn Quyện làm Mạc Tuyên Tông rất vui mừng. Đại Việt Sử ký Toàn thư của nhà Lê ghi nhận: “Từ đấy, oai thanh của Nguyễn Quyện ngày một lừng lẫy, trở thành viên danh tướng của họ Mạc. Các tướng hùng, tôi giỏi cả miền Giang Đôngđều cho là không bằng Nguyễn Quyện”. Nhờ tăng cường binh hùng tướng giỏi như vậy mà nhà Mạc đẩy quân Lê - Trịnh vào thế bị động và mất sức tấn công./.