Chảy mãi tính dân tộc trong phim Việt

Cảnh trong phim “Mùi cỏ cháy” – bộ phim mang đậm tính sử thi, ca ngợi con người với những phẩm chất cao quý.

Tiến sĩ Lê Thị Bích Hồng, nguyên Phó vụ trưởng Vụ Văn nghệ - Ban Tuyên giáo Trung ương nhận định, như các loại hình văn học nghệ thuật khác, tính dân tộc trong tác phẩm điện ảnh Việt Nam thể hiện ở nhiều khía cạnh, nhưng tập trung rõ nhất ở ba mặt: tư tưởng, tâm hồn và những nét sinh hoạt của dân tộc. Đặt trong bất kỳ thời kỳ lịch sử nào, phim truyện thể hiện ba yếu tố đó ở chủ nghĩa anh hùng cách mạng với tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, ở chủ nghĩa anh hùng bình dị với cuộc sống giản dị, bình thường, sự gắn bó với ông bà tổ tiên, mối quan hệ gắn kết hữu cơ giữa gia đình và xã hội; ở chủ nghĩa nhân văn cao cả.

Trong hình thức thể hiện, tính dân tộc không chỉ tôn vinh con người cần cù trong lao động, dũng cảm trong chiến đấu mà còn phơi bày cả những tiêu cực của con người trong xã hội. Được xây dựng từ cốt truyện hoàn chỉnh, được gợi ý hoặc chuyển thể từ tác phẩm văn học, nhân vật trong phim truyện bao giờ cũng được xây dựng theo hai tuyến rõ ràng đối lập với nhau như “nước với lửa”: chính diện và phản diện, chính và tà, trung và nịnh, thiện và ác… Kết thúc phim thường có hậu. Đó cũng là niềm mong ước của người xem. Thực tế phản ánh, điện ảnh nước ta từng có không ít bộ phim đề cao tính dân tộc, đậm đà bản sắc văn hóa và có tính chiến đấu. Trong đó phải kể tới những bộ phim đầy sức hút và có chất lượng nghệ thuật cao ở những thập niên 60, 70 của thế kỷ trước như “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”, “Em bé Hà Nội”, “Cánh đồng hoang”, “Bao giờ cho đến tháng Mười”, “Nổi gió”, “Đến hẹn lại lên”...

Theo Tiến sĩ Ngô Phương Lan, nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh (Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch), dù chúng ta có nhiều bộ phim đáng để tự hào. Bà Ngô Phương Lan dẫn chứng: “Một số tác phẩm được đánh giá cao trên thế giới và trong các kỳ liên hoan phim quốc gia, chẳng hạn như phim “Đừng đốt”, “Mùi cỏ cháy” hoặc trước nữa là “Đời cát”, “Bến không chồng”, “Thung lũng hoang vắng”. Đó là những tác phẩm thể hiện rõ bản sắc dân tộc, trong đó có sự hiện đại, tiên tiến”. Thực tế, các nhà làm phim Việt các thời kỳ đều nỗ lực đưa tính dân tộc vào tác phẩm.

Phim “Canh bạc” âm thầm khơi mạch nguồn cuộc sống của nhân dân. Phim “Thương nhớ đồng quê” phản ánh sự xao động, đổi thay từ tâm tư đến nhịp sống thường ngày của làng quê vốn yên ả sau lũy tre xanh. “Sống trong sợ hãi” nói về số phận người lính Việt Nam cộng hòa đi gỡ bom mìn để sống; “Áo lụa Hà Đông” mô tả câu chuyện về đời sống hằng ngày của gia đình nghèo ở Hội An và cuộc đấu tranh để sinh tồn trong cảnh ngộ khó khăn… Trong khi đó, phim “Hoa ban đỏ”, “Hà Nội 12 ngày đêm”, “Mùi cỏ cháy” mang đậm tính sử thi, tập trung ca ngợi con người với những phẩm chất cao quý như di sản tinh thần quý báu của dân tộc: lòng yêu nước, căm thù giặc, tinh thần chiến đấu quả cảm, sẵn sàng hy sinh vì sự nghiệp chung. Dưới bề mặt hiện thực, ta cảm nhận những triết lý sống sâu sắc của dân tộc, chiều sâu của tâm hồn con người Việt Nam, cuộc sống tâm linh trong mối quan hệ mật thiết với truyền thống dân tộc. Bản sắc dân tộc thể hiện sâu sắc trong dòng phim cổ trang với những bộ phim được đánh giá cao về mặt nghệ thuật cũng như diễn xuất là “Long Thành cầm giả ca”, “Thiên mệnh anh hùng”, “Mỹ nhân kế”...

Một trong những tác phẩm sử dụng chất liệu văn hóa dân gian được kỳ vọng trong dịp Tết Nguyên đán Tân Sửu 2021 là phim “Trạng Tí” của đạo diễn Phan Gia Nhật Linh. Đây là phim chuyển thể từ bộ truyện tranh “Thần đồng Đất Việt” nổi tiếng của Việt Nam. “Trạng Tí” sẵn sàng đến với người xem vào ngày 12-2 (mồng 1 Tết Tân Sửu). Qua video clip quảng bá, phim giới thiệu phong cảnh Ninh Bình thơ mộng trên nền ca khúc “Cò lả” để lại nhiều cảm xúc đối với người xem. Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh cho hay, “Tôi có hoài bão lớn với điện ảnh Việt, mong thông qua đó giới thiệu văn hóa dân gian Việt tới công chúng trong nước và thế giới. Muốn người xem cảm nhận được vẻ đẹp của cây đa đầu làng, khói lam chiều trên những mái tranh vách đất mộc mạc, bọn trẻ cưỡi trâu hò reo… và “Trạng Tí” là cơ hội lớn để góp phần thực hiện hoài bão này”. Bởi vậy, bộ phim này đầy hứa hẹn với công chúng. Ngoài ra, thời gian gần đây, nhiều phim Việt mang tính dân tộc được người xem đón nhận, tạo nên những cơn sốt phòng vé như “Song lang”, “Hai Phượng” và “Cô Ba Sài Gòn”.

Có khá nhiều dự án phim Việt đã và đang tập trung sử dụng chất liệu văn hóa dân tộc từ các tác phẩm văn học, văn hóa dân gian, dần định hình dòng phim mới mang những nét đẹp đặc trưng của Việt Nam lên màn ảnh rộng. Đây là tín hiệu vui bởi thông qua điện ảnh, sẽ chạm nhiều hơn đến giới trẻ- người xem chủ yếu tại các phòng vé hiểu nhiều hơn về bản sắc văn hóa dân tộc. Mặc dù vậy, theo các chuyên gia, với số lượng phim còn khá khiêm tốn như hiện nay, việc thể hiện, chuyển tải “bản sắc dân tộc” chưa đáp ứng được yêu cầu trong thời kỳ mới. Điều quan trọng, các nhà làm phim cần tránh lối mòn trong tư duy, cách phản ánh hiện thực sơ lược, hời hợt. Thói quen đặt ra quá nhiều ý tưởng lớn lao và vấn đề quan trọng nhất trong tác phẩm khiến nhiều nhà làm phim không đủ sức khai thác sâu sắc vấn đề nổi bật nào, không gây được ấn tượng mạnh và không thuyết phục được người xem. “Bản sắc dân tộc trong phim ảnh không chỉ là phương tiện biểu đạt, nó cần được đào xới, khai thông, tìm tới những góc nhìn, sự cảm nhận, đánh giá khái quát, hoàn chỉnh và sâu sắc hơn...” - Đạo diễn Tô Hoàng, Hội Điện ảnh Việt Nam chia sẻ./.

Khôi Nguyên