Đi tìm câu hát đối giao duyên

Thị trấn Núi Đối, huyện Kiến Thụy. Ảnh: DUY THÍNH 

Theo các tài liệu nghiên cứu, ghi chép, hát đối có ở Kiến Thụy cách đây từ gần thế kỷ. Ở các làng Du Lễ, Tú Đôi, Phương Đông, Trà Phương xưa kia tập trung nhiều ban hát đối tài giỏi nức tiếng một vùng. Hát đối vùng này là thể loại dân ca trữ tình - một hình thức nam nữ hát đối đáp trên thuyền vào những đêm trăng sáng. Và cứ đến mùa thu, vào độ trăng tròn, người dân nơi đây mở hội làng truyền thống: Hội thi hát đối ở đầm Cửa Phủ. Vì thế, hát đối ở đầm Cửa Phủ, Kiến Thụy còn gọi là Hội Giao thuyền, có nghĩa là hát đối đáp giao duyên trên thuyền. Đây cũng là điểm khác, điểm riêng biệt của hát đối đầm Cửa Phủ và hát đối ở nhiều nơi thuộc đồng bằng Bắc Bộ.

Nhà nghiên cứu, sưu tầm văn hóa, văn nghệ dân gian Minh Liễn cho biết: Hình thức tổ chức hội thi không cầu kỳ. Nhân một phiên chợ Đối, chợ Kim, trai làng này gặp gái làng kia rồi hò hẹn nhau vào buổi tối đến đầm thi hát. Tham dự đông nhất là các chàng trai Tú Đôi, Du Lễ và các cô gái Trà Phương, Kim Sơn. Họ đến đầm Cửa Phủ từ lúc trời còn chưa tối để thuê những chiếc thuyền nan chắc đẹp. Những người con trai, con gái ăn mặc theo kiểu đi hội. Con trai mặc áo dài trắng, quần trúc bâu, mũ 6 mũi, đi guốc tre, con gái mặc áo the, thắt dải yếm, chít khăn mỏ quạ và đi dép 2 quai. Ăn mặc đẹp hơn thì các chàng trai tay cầm ô, chân đi giày Gia Định, còn cô gái đeo dây xà tích, đội nón quai thao. Điều đặc biệt là những người phụ nữ đã có chồng và người đàn ông có vợ vẫn được tham gia thi hát.

Đến giờ vào hội, ánh trăng thu dọi xuống mặt đầm, tạo những lớp sóng lấp lánh ánh sáng lung linh, huyền ảo. Khi tiếng chủ hội vang lên: “Loa! Loa! Loa!... Đến giờ vào hội/ Làng trên xóm dưới/ Xin mời hát ca/ Loa! Loa! Loa!...” là tất cả các thuyền đều ra giữa đầm thi hát. Mỗi thuyền đại diện cho một làng, một ban hát. Theo quy định, thuyền chỉ có 5 người và không được xếp lẫn lộn nam nữ. Nam một thuyền, nữ một thuyền, có khi thuyền nam đi trước, lại có lúc thuyền nữ đi trước, nhưng cách nhau không xa. Người thi hát đối không chỉ thuộc câu hát mà còn phải thuộc đủ các làn điệu và biết vận vần. Khi một bên, nhất là các cô gái, trong khi hát thường hay chuyển làn điệu mà bên kia không đối được là thua.

Khi vào cuộc, mở đầu là những câu chào giao tiếp và thường thì những chàng trai Du Lễ, Tú Đôi chủ động trước: “Trước chào ông chủ ngồi chơi/ Sau chào ông chủ nghỉ ngơi trong nhà/ Rồi ra chào các chư già/ Chào năm bảy bá, chào ba bốn dì”. Các cô gái chủ động chèo thuyền mình đến gần thuyền các chàng trai, mời xơi trầu để rồi bắt mối: “Gặp nhau ăn một miến trầu/ Chẳng ăn cầm lấy cho vừa lòng nhau”. Sau khi các chàng trai Du Lễ, Tú Đôi nhận trầu rồi thì tình cảm được gần gũi hơn. Những cô gái lại cẩn thận hơn, họ đi đến khuyên răn và giao ước. Khi họ thống nhất lời giao ước với nhau, cuộc hát đối đáp lại càng sôi nổi và tự nhiên hơn. Bên này đối, bên kia đáp, những câu hát tình tứ, thiết tha mà kín đáo, tế nhị cứ thế kéo dài triền miên hết đêm này qua đêm khác.

Thường vào những đêm từ 25-8 (âm lịch) trở ra mới hết hội. Đêm hát chia tay có lẽ là đông vui nhất. Trên đầm Cửa Phủ, không phải chỉ có các thuyền của các chàng trai Tú Đôi, Du Lễ và các cô gái Kim, Kì mà còn có nhiều thuyền của các chàng trai, các cô gái ở các địa phương khác. Họ “rào trước, đón sau”, lưu luyến, hứa hẹn trước khi phải xa nhau nên câu hát đối đáp, giao duyên càng thêm tha thiết, ngọt ngào.

Ông Nguyễn Đức Giang, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng đánh giá: Hát đối ở đầm Cửa Phủ, Kiến Thụy một loại hình dân ca trữ tình rất đẹp, gần gũi với cuộc sống lao động của con người. Tuy nhiên, đầm Cửa Phủ nay trở thành những cánh đồng lúa mênh mông, bát ngát; hát đối ở đầm Cửa Phủ cũng mai một dần và không còn nữa. Ông mong trong thời gian tới, các ban, ngành chức năng, chính quyền địa phương quan tâm khôi phục lại hội thi hát đối, một nét sinh hoạt văn hóa, văn nghệ dân gian đẹp của mảnh đất Kiến Thụy nói riêng và của Hải Phòng nói chung./.

XUÂN HẠ