Giúp trẻ khỏe tinh thần, sống tích cực

Trung tâm can thiệp sớm Từng bước nhỏ (quận Ngô Quyền) tổ chức trao sách "Chơi cùng con" tặng các bậc cha mẹ học sinh.

- Bác sĩ có thể cho biết một số rối loạn tâm thần thường gặp ở trẻ dưới 18 tuổi và nguyên nhân gây bệnh?

- Trước hết, tâm thần là tập hợp của các thành tố cấu tạo nên sức khỏe tinh thần của mỗi người, gồm có: cảm xúc, trí nhớ, trí tuệ, tư duy, cảm giác, tri giác… Sức khỏe tâm thần là nền tảng cho sự khỏe mạnh và hoạt động hiệu quả của các cá nhân. Hiện nay, nhiều trạng thái tâm thần được hình thành và phát triển ở trẻ nhỏ và người vị thành niên liên quan mật thiết với sự hình thành bộ não và thể chất đứa trẻ, cũng như các hoàn cảnh sống trong gia đình từ nhỏ.

Qua nghiên cứu, có thể thấy, những rối loạn tâm thần phổ biến ở trẻ dưới 6 tuổi, trước hết là rối loạn phổ tự kỷ. Trẻ em mắc tự kỷ thường hay biểu hiện bất thường trong mối quan hệ xã hội, không có giao lưu tình cảm, khó khăn trong giao tiếp, thu hẹp các hoạt động và sở thích, có xu hướng lặp lại. Tình trạng này có thể thấy ở trẻ dưới 3 tuổi, có thể do ảnh hưởng tâm lý của mẹ trong quá trình mang thai, do di truyền, viêm não hoặc rối loạn miễn dịch. Tiếp theo là trẻ bị rối loạn tăng động giảm chú ý, được xác định bởi sự suy yếu các mức độ của giảm chú ý, lộn xộn, thiếu quy tắc. Do đó, trẻ không có khả năng duy trì nhiệm vụ được giao, tỏ ra không lắng nghe và thường phá phách, không ngồi yên, luôn bồn chồn, chạy nhảy thái quá. Hay một loại rối loạn tâm thần khác là khuyết tật trí tuệ. Theo đó, trẻ khó khăn trong giao tiếp, tham gia các hoạt động xã hội, sinh hoạt một cách độc lập và ảnh hưởng lớn đến kết quả học tập. Khuyết tật trí tuệ có thể là hệ quả từ di truyền, chấn thương trong thời kỳ phát triển. Trong khi đó, rối loạn ở trẻ lứa tuổi tiểu học dưới 12 tuổi thường có thêm chứng rối loạn kỹ năng ở trường học. Những rối loạn học tập thường gặp trong giai đoạn này là: kém phát triển khả năng tính toán, nói ngọng, nói lắp, phát âm kém, kỹ năng viết kém. Nguyên nhân có thể do di truyền, thiếu sự chăm sóc, thiếu động cơ học tập, lo âu sợ hãi, trầm cảm.

Còn ở lứa tuổi học sinh 13- 18 tuổi, đặc biệt là bậc trung học, các em đang có nhiều thay đổi về tâm, sinh lý. Đây là giai đoạn có nhiều biến đổi nhất trong cuộc đời. Những tác động từ trong chính nội tâm hay từ những yếu tố bên ngoài ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lý, như: Các mối quan hệ, áp lực trước những yêu cầu của gia đình, nhà trường, xã hội, bị bạn bè lôi kéo… có thể gây ra nhiều thay đổi trong tâm tư, tình cảm của các em. Nếu bố mẹ bận rộn, không dành thời gian quan tâm đến con trẻ hay không hiểu đầy đủ về bệnh trẻ đang mắc phải, những sự thay đổi đó không được kiểm soát và chăm sóc kịp thời, dần dần sẽ sinh ra những rối loạn về mặt tâm lý, như: Trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn thần kinh, lạm dụng chất kích thích, nghiện internet và trò chơi điện tử…, về lâu dài gây ra những hệ lụy tiềm ẩn.

- Được biết, nhiều bậc cha mẹ vẫn chưa cởi mở hoặc né tránh, không thừa nhận các chứng rối loạn tâm thần trẻ mắc phải, khiến trẻ bị lỡ “giai đoạn vàng” để được hỗ trợ, điều trị kịp thời. Bác sĩ nhận định như thế nào về vấn đề này?

- Từ ngày 1-1-2021 đến nay, Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng đón gần 730 trẻ dưới 18 tuổi đến khám và điều trị. Trong đó có 3 trẻ rối loạn tâm thần phổ tự kỷ, 12 trẻ mắc các rối loạn tăng động, 5 trường hợp tăng động giảm chú ý, 21 trẻ mắc bệnh trầm cảm, 2 trường hợp nghiện ma túy tổng hợp, 22 người bệnh rối loạn giấc ngủ, 4 trường hợp rối loạn đặc hiệu về phát triển kỹ năng ở trường học. Nhiều gia đình khi đưa con có rối loạn tâm thần như tự kỷ, tăng động giảm chú ý, khuyết tật trí tuệ… đến bệnh viện thì trẻ đã ở độ tuổi tiểu học và THCS, bỏ lỡ “thời điểm vàng” từ 0 đến 6 tuổi - giai đoạn quan trọng có thể can thiệp sớm nhằm kích thích và huy động tối đa sự phát triển của trẻ hay giảm nhẹ và khắc phục những hạn chế về kỹ năng xã hội, ngôn ngữ, nhận thức… của trẻ.

Trên thực tế, với các loại rối loạn tâm thần, nếu không điều trị kịp thời, nhiều chứng rối loạn có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành và ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống của người mắc. Hoặc những người bị rối loạn tâm thần không được điều trị sẽ có nguy cơ gặp phải một số vấn đề, như lạm dụng rượu hoặc ma túy, có hành vi bạo lực, thậm chí tự hủy hoại bản thân, tự tử. Khi được điều trị sớm và thích hợp, nhiều trẻ có thể hồi phục hoàn toàn khỏi chứng rối loạn tâm thần hoặc kiểm soát thành công các triệu chứng của mình. Mặt khác, việc chẩn đoán bệnh tâm thần ở trẻ em có thể đặc biệt khó khăn. Để xác định được đúng loại rối loạn tâm thần, từ đó có liệu pháp chữa trị phù hợp, các bác sĩ, chuyên gia y tế phải thực hiện khám sàng lọc, sử dụng nhiều phương pháp đánh giá đặc biệt như khám sức khỏe toàn diện, phỏng vấn, dựa trên báo cáo về các triệu chứng của trẻ và quan sát thái độ và hành vi của trẻ. Bởi vậy, khi nhận thấy trẻ có những dấu hiệu bất thường nêu trên, các bậc cha mẹ không nên ngần ngại, mà hãy đưa trẻ đến các trung tâm y tế uy tín, các bệnh viện có chuyên khoa chẩn đoán về thần kinh, tâm thần để được bác sĩ thăm khám và tư vấn cụ thể.

- Bác sĩ có thể đưa ra một số lời khuyên về các giải pháp xây dựng đời sống tinh thần khỏe mạnh, an toàn cho trẻ?

- Các vấn đề sức khoẻ tinh thần cần được quan tâm, chia sẻ để không trở thành bệnh lý. Trước hết, đối với các cấp, các ngành, các đoàn thể và tổ chức xã hội, đặc biệt trong các cơ sở giáo dục, trường học cần quan tâm chú ý đến vấn đề tư vấn tâm lý; xây dựng môi trường sống lành mạnh, thân thiện để góp phần giải tỏa những áp lực, mâu thuẫn trong cuộc sống đối với trẻ em. Thường xuyên tổ chức các hoạt động khơi dậy, cổ vũ cho các giá trị, các hành vi tốt đẹp ngay tại đơn vị, cộng đồng. Tại trường học, giáo viên nên giúp đỡ trẻ bằng cách ứng xử phù hợp với từng học sinh, nhất là với những em có vấn đề về sức khỏe tâm trí (lo lắng, stress, trầm cảm…). Các thầy giáo, cô giáo không nên đưa ra những yêu cầu quá mức, có tính đe dọa, những hình phạt ảnh hưởng đến tâm lý cũng như thể chất, giúp học sinh giải tỏa những ức chế, căng thẳng trong cuộc sống, có kỹ năng sống để hoạt động tốt hơn, xây dựng được cuộc sống tốt hơn cho chính mình và xã hội.

Đối với gia đình, một trong những cách chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh đem lại hiệu quả cao, đó là các bậc cha mẹ nên dành nhiều thời gian quan tâm, lắng nghe con trẻ nhiều hơn. Hãy tìm cách để sắp xếp công việc và tham gia các hoạt động vui chơi, dù là đơn giản cùng với con. Từ đó, các em sẽ giảm thiểu những lo lắng, băn khoăn không đáng có. Thay vì quát mắng các em mỗi khi mắc lỗi, các cha mẹ nên hỏi về nguyên nhân dẫn đến lỗi ấy, dành chút thời gian để lắng nghe những tâm sự của con. Cha mẹ cũng cần phải hiểu và thông cảm, luôn gần gũi, chia sẻ với con, thường xuyên theo dõi mọi sự thay đổi của con.

Cùng với đó, ngành y tế cần đẩy mạnh truyền thông, phối hợp các tổ chức xã hội và trường học trong việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng theo hình thức thành lập câu lạc bộ cha mẹ có trẻ mắc rối loạn tâm thần, nhằm tạo diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm giữa các bậc cha mẹ với nhau và với nhà chuyên môn. Để từ đó, mỗi người cha, người mẹ được trang bị kiến thức, kỹ năng trong việc chăm sóc, nuôi dạy con; trở thành người giáo viên tốt nhất, suốt đời của con em mình.

- Trân trọng cảm ơn bác sĩ!

Linh Anh (thực hiện)