Chiêm khê mùa thối - chuyện về đất hay cách làm đất ?
(HPĐT)- “Chiêm khê, mùa thối" là một câu tục ngữ quen thuộc trong tiếng Việt, bởi liên quan tới công việc nhà nông. Mà với nước ta từ ngày xưa cho đến bây giờ, nghề nông vẫn là nghề sống chủ yếu của đại đa số cư dân từ Nam chí Bắc.
Trong bài thơ "Nói là yêu lúa", nhà thơ Lê Đình Cánh viết: "Chuyển ngành tưởng được về quê/ Ai ngờ mùa thối chiêm khê đã chờ", ngụ ý nói về cảnh khó khăn vất vả nơi ruộng đồng. Chiêm khê mùa thối (hay mùa thối chiêm khê) là hiện tượng liên quan tới đất đai, thời tiết, mùa vụ. Đặc biệt, câu này là “đặc sản” của những vùng đồng chiêm trũng miền Bắc (vì chỉ miền Bắc mới phân chia hai vụ chiêm/mùa rõ rệt).
Từ điển tiếng Việt (Vietlex - Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020) giải nghĩa chiêm khê mùa thối như sau: "Vụ chiêm thì bị hạn, vụ mùa thì bị úng; chỉ nơi không thuận lợi cho việc trồng lúa". Từ điển Tục ngữ Việt (Nguyễn Đức Dương, Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2010) thì chỉ "(Tình trạng hay gặp ở vùng chiêm trũng là đất gieo trồng) trong vụ chiêm hay bị khê, trong vụ mùa hay bị thối". Còn Từ điển Thành ngữ, Tục ngữ, Ca dao Việt Nam (Việt Chương, quyển Thượng, Nhà xuất bản Tổng hợp Đồng Nai, 2003) thống kê biến thể chính là chiêm khê mùa úng (thối) và giải thích: "Chiêm: Lúa chiêm, mạ gieo vào khoảng tháng 9, 10 âm lịch; Khê: khô; Mùa: Lúa mùa, mạ gieo vào khoảng tháng 3, 4 âm lịch. Nhà nông chỉ cầu sao cho mưa thuận gió hoà, đó là yếu tố cần thiết để được mùa. Năm nào mưa không thuận gió không hoà thì thế nào cũng mất mùa, đói kém. Lúa chiêm cấy vào mùa hanh khô nên thiếu nước khó bén rễ. Lúa mùa cấy vào mùa hè, nắng nóng mưa nhiều, lúa dễ thối vì úng ngập".
Như vậy, Vietlex và Nguyễn Đức Dương giải nghĩa câu này hướng theo chuyện về hiện trạng đất gieo trồng. Còn Việt Chương nghiêng về hướng nhận định thời tiết (mưa gió) ảnh hưởng tới năng suất mùa vụ. Điểm chung của cả ba từ điển là đều cho "chiêm khê, mùa thối" là tình trạng đất đai không thuận cho nhà nông trong việc canh tác lúa nước qua hai mùa quen thuộc xưa nay.
Trong nhà nông, có hai từ quen thuộc liên quan tới công việc làm đất. Thứ nhất, với vụ chiêm có từ làm ải, tức "làm cho đất khô, dễ tơi nát bằng cách cày, cuốc lên để phơi nắng lâu. Thứ hai, với vụ mùa có từ làm dầm, tức "làm cho đất đang có nước mềm nhuyễn bằng cách cày hoặc cuốc đất lên để ngâm nước lâu. Nhưng việc làm ải, làm dầm muốn tốt phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Bởi phơi ải phải được nắng, vào cuối năm mùa lạnh, trời hanh khô kéo dài thì đất mới bay hơi, khô hết mức. Gặp nước sẽ bở bung như tôi vôi vậy. Chứ vào những năm mưa gió xập xùi, trời ít nắng, ít hanh heo, đất phơi ải thâm sì, tháo nước vào vẫn "nằm im", vón cục, phải bừa đi bừa lại mới vỡ hết. Đất này được gọi là "khê", mô phỏng tình trạng giống như cơm hay cháo "bị cháy, nát nhão, bốc mùi khét, không sử dụng được". Cũng vậy, thời tiết, mưa gió không thuận, vào tháng 5, tháng 6 (âm lịch) mưa nắng thất thường, đất không được ngâm đều để trải qua giai đoạn "ủ trong nước", không ngấu và dĩ nhiên, không bảo đảm yêu cầu của công đoạn "làm dầm" cần thiết. Chiêm thối cỏ, mùa nỏ đất. Đất chiêm mà khê, đất mùa mà thối thì coi như công việc làm đất của nhà nông chưa đạt yêu cầu.
Phải năm mùa thối chiêm khê
Khó mong lúa chín gặt về sây bông./.