Mô hình dân vận khéo trợ giúp pháp lý trong hoạt động xét xử của tòa án: Thiết thực bảo vệ quyền, lợi ích các đương sự

Trợ giúp viên pháp lý tham gia bào chữa cho các bị cáo tại phiên tòa TAND quận Ngô Quyền.

Tăng cả về chất và lượng

Ngày 30-9-2021, TAND quận Ngô Quyền xét xử hình sự sơ thẩm vụ án vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ đối với Trần Đức T. Tại thời điểm xét xử, T. chưa đủ 18 tuổi. Vào sáng 30-4-2021, T. điều khiển xe mô-tô chở bạn lưu thông trên đường Thanh Niên từ Trường THCS Chu Văn An về khách sạn Nam Cường (quận Ngô Quyền), do bất cẩn khi vượt qua một người đi bộ cùng chiều, xe của T. va chạm với người đi bộ, khiến người này tử vong sau đó. Thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý 2017, do bị cáo T. chưa đủ 18 tuổi, nên trợ giúp viên pháp lý thuộc Trung tâm trợ giúp pháp lý Nhà nước (Sở Tư pháp thành phố) được phân công tham gia phiên tòa để bào chữa cho bị cáo T. Trên cơ sở nghiên cứu, xem xét kỹ hồ sơ vụ án, trợ giúp viên có bài bào chữa phân tích rõ hoàn cảnh, nguyên nhân dẫn đến hành vi vi phạm của bị cáo T., những yếu tố khách quan, chủ quan liên quan để làm rõ sai phạm, trách nhiệm của bị cáo, kiến nghị hội đồng xét xử xem xét giảm nhẹ hình phạt, tạo cơ hội để bị cáo được hưởng sự khoan hồng của pháp luật. Trợ giúp viên pháp lý cũng phân tích cho bị cáo nhận thấy rõ, ý thức về hành vi sai trái dẫn tới hậu quả đáng tiếc. Bài bào chữa thấu tình đạt lý của trợ giúp viên cho bị cáo được Hội đồng xét xử xem xét, chấp thuận. Nhờ đó, bị cáo T. được hưởng mức án khoan hồng là 15 tháng cải tạo không giam giữ.

Đây chỉ là một trong số gần 900 vụ việc các đương sự tham gia phiên tòa nhận được sự trợ giúp pháp lý miễn phí thông qua chương trình phối hợp giữa hai tổ chức Đảng ủy cơ quan TAND thành phố và Đảng ủy Sở Tư pháp trong hơn hai năm qua (từ tháng 7-2019 đến nay). Thống kê từ TAND thành phố cho thấy, số lượng các vụ việc cơ quan Tòa án giải quyết mà các đương sự nhận được trợ giúp pháp lý không ngừng tăng nhanh qua các năm, từ 196 vụ việc vào năm 2020 lên tới hơn 700 vụ vào năm 2021. Các vụ án, vụ việc đương sự được trợ giúp pháp lý không chỉ trong lĩnh vực hình sự mà còn mở rộng sang lĩnh vực án dân sự (450 vụ việc), hành chính (20 vụ).

Đẩy mạnh phối hợp, nhân rộng mô hình

Theo Ủy viên Ban cán sự Đảng, Phó bí thư Đảng ủy cơ quan TAND thành phố Phạm Văn Phích, mô hình phối hợp giữa Đảng ủy cơ quan TAND thành phố và Đảng ủy Sở Tư pháp là mô hình “Dân vận khéo” liên cơ quan về trợ giúp pháp lý trong hoạt động xét xử duy nhất trong cả nước. Trên cơ sở chủ trương phối hợp của Đảng ủy hai cơ quan, các đơn vị, phòng, ban trực thuộc thể chế bằng những chương trình hành động cụ thể, bảo đảm 100% số thẩm phán, thẩm tra viên, thư ký, hòa giải viên được tập huấn chuyên sâu về công tác trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng. Đồng thời 100% đương sự có nhu cầu trợ giúp pháp lý được tiếp cận với dịch vụ trợ giúp pháp lý. Nhờ vậy, không chỉ tăng nhanh về số lượng, chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý cũng ngày càng được nâng cao. Theo thẩm phán Trần Thị Thu Hà, Chánh Tòa Hình sự (TAND thành phố), các trợ giúp viên pháp lý trong quá trình tham gia hoạt động xét xử thực hiện đúng nguyên tắc tranh luận tại phiên tòa theo tinh thần cải cách tư pháp. Sau khi nghiên cứu hồ sơ, quy định pháp luật, các trợ giúp viên đóng góp nhiều ý kiến, đề xuất, kiến nghị góp phần thúc đẩy việc sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện các quy định tố tụng. Qua đó, vị trí, vai trò của mô hình và hoạt động trợ giúp pháp lý trong quá trình xét xử, giải quyết vụ án, vụ việc được khẳng định, tạo được niềm tin của nhân dân đối với chính sách an sinh xã hội của Đảng, Nhà nước ta trong hoạt động tố tụng.

Theo Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Nguyễn Văn Tú Ngọc, với các vụ án hình sự, trợ giúp viên pháp lý được tham gia tố tụng từ giai đoạn điều tra và được Hội đồng xét xử tạo mọi điều kiện thuận lợi để thực hiện nhiệm vụ theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự tại phiên tòa. Riêng với các vụ án dân sự, hành chính, thông qua hoạt động giải thích, tuyên truyền pháp luật, các thẩm phán, thư ký cơ quan Tòa án trở thành cầu nối đương sự với công tác trợ giúp pháp lý. Số lượng vụ việc hành chính, dân sự được trợ giúp pháp lý tăng nhanh cho thấy hiệu quả tích cực của mô hình trợ giúp pháp lý trong hoạt động xét xử cũng như sự phối hợp ngày càng hiệu quả giữa Tòa án thành phố và Sở Tư pháp trong thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý 2017.

Mặc dù đạt được những kết quả tích cực nhưng theo Thẩm phán Trần Minh Phương, Chánh tòa Dân sự (TAND thành phố), số vụ việc có người trợ giúp pháp lý so với tổng số vụ việc mà cơ quan Tòa án thụ lý vẫn chiếm tỷ lệ quá thấp. Một nguyên nhân là một số thẩm phán giải quyết vụ án chưa thực hiện giải thích quyền được trợ giúp pháp lý cho các đương sự, nhất là trong các vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, hành chính.

Để tiếp tục nhân rộng hiệu quả của mô hình, thời gian tới, TAND thành phố tiếp tục triển khai chủ trương đẩy mạnh việc trợ giúp pháp lý trong xét xử tới các thẩm phán, thư ký theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, quy chế phối hợp giữa cơ quan Tòa án và Sở Tư pháp về trợ giúp pháp lý trong hoạt động xét xử. Kết quả phối hợp thực hiện mô hình này là một trong những tiêu chí đánh giá phân loại thi đua, khen thưởng cuối năm với các thẩm phán, thư ký. Đối với Sở Tư pháp, bên cạnh việc chỉ đạo Trung tâm Trợ giúp pháp lý tập trung nguồn lực thực hiện nhiệm vụ trợ giúp pháp lý, đơn vị tiếp tục đẩy mạnh việc phối hợp với các cơ quan Tòa án để kết nối với những đối tượng cần trợ giúp pháp lý. Đơn vị phân công các trợ giúp viên pháp lý phối hợp giải thích, tuyên truyền về quyền được trợ giúp cho người tham gia tố tụng. Đồng thời, cung cấp các tài liệu, mẫu biểu về trợ giúp pháp lý kịp thời theo yêu cầu của cơ quan tố tụng để thực hiện việc trợ giúp theo đúng quy định./.

THÀNH LÊ