Sao cho trong ấm thì ngoài mới êm

Nàng rằng: Non nước xa khơi

Sao cho trong ấm thì ngoài mới êm.

Đây chỉ là hai câu trong trường đoạn lập luận dài dòng của Thuý Kiều với Thúc Sinh. Sau những tháng ngày chàng- nàng "rượu sớm trà trưa" với những cuộc vui từ đêm tân hôn (Huệ lan sực nức một nhà/ Từng cay đắng lại mặn mà hơn xưa), nàng Kiều mới nhẩn nha phân tích mọi nhẽ cho Thúc Sinh hiểu rõ sự tình đang có (Tin nhà ngày một vắng tin/ Mặn tỉnh cát lũy lạt tình tao khang). Ví mình là phận cát lũy (chỉ vợ lẽ), không thể quên một tao khang (chỉ vợ cả). Vợ chính của Thúc Sinh là Hoạn Thư- "Vốn nhà họ Hoạn danh gia" rất giỏi giang, tinh tường và không kém phần tai quái (Ở ăn thì nết cũng hay/ Nói điều ràng buộc thì tay cũng vừa). Kiều hình dung nếu không biết cách xử sự, cứ "giấu ngược giấu xuôi" thì sẽ xảy ra "sóng gió bất bình" thì "Lớn ra uy lớn tôi đành phận tôi". Kiều sẽ nhanh chóng trở về phận cũ (mòn mỏi ở lầu xanh). Không biết Nguyễn Du có lý tưởng hoá không, nhưng công bằng mà nói, thì với tính cách Kiều, chúng ta tin là nàng đủ sáng suốt để phân tích tình hình hết sức éo le trong một "đoạn cắt" rất đặc biệt của cuộc đời nàng. Thuý Kiều đồng ý kết duyên cùng Thúc Sinh lúc đó, hoàn toàn không phải là một "giải pháp tình thế" mà là cảm cái lòng, cái nghĩa của chàng Thúc. Trong thâm tâm, nàng cũng biết Thúc Sinh "quen thói bốc rời", là một trang ăn chơi công tử, không phải là người đàn ông từng trải, sâu sắc, "chỉ non thề bể" thế đấy, song khi gặp nguy nan chắc cái tình kia cũng mau tan. Kiều đã biết nhìn xa trông rộng, liệu bề thu xếp cho tình duyên éo le kia sao vẹn đôi đường.

Trong cuốn Từ điển Thành ngữ Việt Nam (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành, NXB Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 1993), thành ngữ “trong ấm, ngoài êm” được giải thích là "1. Có quan hệ trong nội bộ cũng như với bên ngoài hoà thuận, êm ấm, yên ổn. 2. Trong nội bộ có đoàn kết, tốt đẹp thì các quan hệ bên ngoài mới yên ổn, êm thấm". Tựu trung, mọi sự lớn nhỏ ở đời chỉ yên ổn, tốt đẹp "xuôi chèo mát mái" khi có sự đồng thuận từ bên trong nội bộ (mỗi gia đình hay mỗi tập thể) trước đã.

Cũng phải nói thêm rằng, để “trong ấm, ngoài êm”, vai trò của người chủ sự gia đình hay của người đứng đầu cơ quan, tập thể rất quan trọng. Trong gia đình, đó là người chồng - đóng vai trụ cột. Trong tập thể, đó là thủ trưởng- đóng vai "thuyền trưởng" đứng mũi chịu sào. Trước hết họ phải hết sức bình tĩnh, giữ thăng bằng để chèo lái con thuyền ra khơi xa trong cơn sóng gió không bị ngả nghiêng. Kế đó, họ phải là tấm gương, là mẫu mực trong mọi lời nói và hành động. Tấm gương đó biểu thị qua sự công tâm, sáng suốt, ở nhiệt tình trách nhiệm và sự khéo léo trong phát ngôn, ứng xử. “Nóng mất khôn, mặn mất ngon”. Mọi sự bột phát nóng nảy (cực đoan, hiếu thắng) sẽ không thể có suy nghĩ tỉnh táo, sáng suốt được. Có thế, ta mới có cơ giữ cho "trong ấm" để từ đó mà có cách đối đãi, ứng xử thích hợp để có "ngoài êm". “Sao cho trong ấm thì ngoài mới êm”. câu nói (với triết lí hết sức đơn giản đó) của nàng Kiều năm xưa vẫn còn giá trị, là bài học thấm thía với mỗi người chúng ta trong cuộc sống hôm nay./.

PGS. TS PHẠM VĂN TÌNH