Vang động vịnh Cái Bèo (*)

Vịnh Cái Bèo (Bến Bèo) nhìn từ trên cao. Ảnh: Phan Tuấn 

Hè 2018, trong một tour du lịch nghiên cứu khám phá văn hóa Cát Bà với một số nhà sử học và địa lý, chúng tôi ngồi thuyền thả trôi lững thững quanh vịnh. PGS.TS Bùi Quang Thanh chuyên gia cao cấp của Viện Văn hóa trung ương, thốt lên: Thật là đắc địa! Vịnh có thế “Quân vương thiết triều”, nghĩa là có ngai là phần núi bờ vịnh, và hai bên tả hữu là hai dãy núi ôm như hai hàng quan văn võ, trước mặt cửa vịnh mở ra biển thoáng đãng mênh mông… Còn TS Nguyễn Đăng Chúng (Trường đại học Sư phạm Hà Nội) lại đưa ra một thông tin khoa học, theo đó nằm chung trong quần thể với 388 hòn đảo lớn nhỏ của Cát Bà, núi ở đây có độ cao trung bình từ 50-100m và nước biển có độ sâu từ 5-39 m, nên khu vực vịnh cũng có đặc điểm tương ứng. Dãy núi hình dung như vòng cuốn ba mặt kia là dãy Long Nhan, đá kiến tạo nên nó là đá vôi có tuổi Carbon - Permi…

Điều kỳ diệu là cái vòng ôm của dãy Long Nhan ấy “ôm” lấy một vùng văn hóa cổ xưa, một thành tố quan trọng tạo nên sự đặc sắc của Cát Bà. Tôi nhớ có lần sửng sốt khi thấy hiện vật của Di chỉ Cái Bèo trong Bảo tàng Hải Phòng, được chú thích có độ tuổi khoảng 7.000 năm. Ra về, lòng mãi băn khoăn về niên đại hiện vật được xác định sâu như vậy? Nhân một lần tham gia làm việc cùng PGS.TS Nguyễn Lân Cường (Chủ tịch Hội Khảo cổ Việt Nam) tại Bảo tàng Hải Phòng, tôi có dẫn ông lên xem lại và nhờ ông hóa giải những hồ nghi của mình. Ông hào hứng kể và nhớ cả những thông số kỹ thuật như chính thời mà ông cùng các đồng nghiệp nghiên cứu khám phá vào những năm 80 của thế kỷ 20. Theo đó, trên cơ sở phân tích tổng hợp kết quả nghiên cứu hiện vật của các lần khai quật thì: Lớp văn hóa trên cùng thuộc văn hóa Hạ Long, thuộc hậu kỳ thời đại đồ đá mới. Nó có mối quan hệ rất gần gũi với các di vật thuộc văn hóa Phùng Nguyên có tuổi trong khoảng 4.000 đến 4.500 năm cách ngày nay. Lớp giữa của di chỉ tìm thấy gốm bàn xoay, gốm nặn tay và các công cụ đồ đá có kỹ thuật mài khá tốt, có thể thuộc giai đoạn đầu của Hậu kỳ đá mới cách ngày nay trên dưới 5.000 năm. Lớp cuối chỉ có công cụ ghè đẽo, đồ gốm nặn bằng tay, còn thô sơ, thuộc Trung kỳ đá mới khoảng 6.000 - 7.000 năm cách ngày nay.

Khẳng định của một chuyên gia khảo cổ đầu ngành đẳng cấp quốc tế làm cho niềm tin của tôi trụ vững. Chợt nhớ, khi học sử Việt, chúng ta quen thuật ngữ “Lịch sử 4.000 năm”, nhưng các cuốn gia phả thời Hùng Vương hiện tại không đủ sức chứng minh cho 18 ngành hoặc đời Vua Hùng lại kéo dài tới 4.000 năm. Thế mà Di chỉ Cái Bèo lại lên tiếng có lịch sử 7.000 năm, xác thực tại chính nơi đây có người Việt cổ sinh tồn. Sự thật này có lẽ sẽ tác động lớn lao dẫn đến thay đổi đời sống văn hóa, sử sách nước ta? Điều ấy sao chẳng ngạc nhiên và còn tự hào vì di chỉ ấy ngay trên quê hương mình.

*

Vịnh Cái Bèo còn chứa bao điều ẩn giấu huyền bí? Câu hỏi ấy thời gian sẽ trả lời, nhưng hiện tại đó không chỉ là vịnh cổ nhất mà còn vào loại đẹp nhất Việt Nam.

Trong vòng tay chở che của dãy Long Nhan, không gian vịnh ấm về mùa đông và mát lộng về mùa hè. Khi hạ sang, trời xanh và sạch quang, đôi khi có đám mây trắng thả mình trên mặt biển phồng căng như những cánh buồm thong thả trôi ra cửa vịnh. Sóng ở đây không lớn, ngay cả khi có mưa và gió. Những ngày ấy, nếu đi trên vịnh có lẽ mới cảm thấy hết sự bồng bềnh của biển và nghe tiếng mưa rơi vỗ trên đầu sóng, quất vào vách núi tạo ra âm thanh kỳ diệu như bản giao hưởng hòa tấu khúc hồn của núi rừng, trời cao và biển thẳm. Các mùa còn lại mặt vịnh hầu như yên bình, có lúc phẳng lặng đến khó tin như một tấm gương ngọc bích khổng lồ xanh và ngời sáng. Dường như nó muốn căng hết nhãn lực của mình để hút về nó mảnh trời xanh, những dáng núi vắt vai dải sương trắng mềm như lụa, bãi cát vàng chân núi phơi nắng bâng khuâng hay một cánh chim bất ngờ lửng lơ giữa không gian soi bóng…

*

Vịnh Cái Bèo dài rộng về diện tích, thiên nhiên mỹ lệ cẩm tú và các tầng trầm tích mang lại cho nơi đây chiều sâu văn hóa hiếm gặp. Thời kỳ đổi mới, cuộc sống gian nan trong những mái vạn chài của cư dân nơi đây đã đổi thay như gặp phép màu. Bây giờ, giữa vòng ôm của chiếc nôi đá núi là những căn nhà kết lại thành làng mái tôn mạ màu san sát nổi trên mặt biển. Điện lưới quốc gia đến từng căn hộ và bừng sáng cả ngư trường. Gần 300 hộ ngư dân sinh sống trên đó. Thi thoảng nghe tiếng chó sủa, tiếng gà gáy trưa ngỡ cứ như làng trên đất liền vậy. Cư dân nơi đây hầu như đã chuyển đổi từ đánh bắt sang nghề nuôi cá lồng biến vạn chài thời xa thành khu vực sản xuất kinh doanh thủy hải sản phát triển mạnh. Nếu một lần ghé qua sẽ thấy đủ mặt loài cá sinh sôi bơi lội với mật độ dày đặc trong hàng ngàn chiếc lồng lớn… cảm giác như một góc thế giới của cá được gom về hội tụ. Tính đến năm 2019, khu vịnh này có trên 300 lồng bè nuôi hải sản. Đặc sắc của nghề nuôi cá lồng bè ở đây là công nghệ nuôi. Theo đó, cá giống được mua từ những thuyền đánh bắt xa bờ, rồi chia ra nuôi theo từng lồng. Thức ăn của cá toàn là... cá nhỏ và các động thực vật khác từ biển. Vậy nên chất lượng cá lồng không hề khác cá biển tự nhiên.

Đầu đông năm nay tôi lại về vịnh, thiên nhiên vẫn như gấm hoa và hệ thống hạ tầng đang phát triển khá hoành tráng, nhưng vịnh thì lại quạnh quẽ. Đại dịch COVID-19 như cơn sóng thần ập đến làm ngành du lịch lao đao. Những con tàu du lịch gối đầu lên bến co ro trong gió bấc ngó mây bay, khách đến mua hàng thưa vắng như cảnh chợ chiều… Một sự kiện nóng bỏng cũng đang làm rối ruột ngư dân, đó là việc thực hiện chủ trương của thành phố, UBND huyện Cát Hải quyết định triển khai phương án giảm 3/4 số bè nuôi trồng thủy sản trên mặt nước toàn huyện đảo. Hiện tại có trên 600 bè với khoảng gần 8.000 lồng của hơn của 429 hộ nuôi chiếm 100 ha mặt nước, nếu giảm theo đúng phương án thì toàn bộ mặt biển huyện Cát Hải chỉ còn trên trăm chiếc và khu vực Cái Bèo theo tỷ lệ này cũng chỉ còn vài chục chiếc.

Vấn đề an sinh cho vài trăm hộ dân, đền bù thế nào về vật chất cho các chủ lồng bè phải chấm dứt hoạt động và cải tạo thế nào để trả lại chất nguyên thủy cho biển cả… là những bài toán Đảng bộ, HĐND, UBND và nhân dân nơi đây đang tích cực vào cuộc hóa giải. Không phải không có những suy tính thiệt hơn và cả những ý nghĩ tiêu cực nữa xung quanh việc này. Tuy vậy, nếu nhìn dưới góc độ khoa học, khách quan thì sự “thịnh vượng” của cư dân vịnh Cái Bèo những năm qua là sự thịnh vượng không bền vững. Chính cách làm kinh tế theo hướng “ăn xổi ở thì” đã tạo ra những mầm họa khôn lường. Mỗi ngày rác thu từ mặt vịnh Cái Bèo lên tới hàng chục mét khối; chất hữu cơ thải xuống biển từ các lồng bè thì không tính nổi nhưng đã tạo lớp trầm tích làm thay đổi tính chất và hệ sinh vật đáy biển. Ngoài ra, lưới của hệ thống lồng bè xếp san sát chiếm chỗ cả vài chục ha mặt nước với độ sâu 4m, tạo thành những bức tường chập chùng ngăn cản dòng chảy, làm chậm quá trình rửa trôi, tăng khả năng tích tụ, bồi lắng các chất thải hữu cơ độc hại. Điều này dẫn đến việc thu hút và tạo sinh những loài vi sinh vật có hại, mà chính cư dân là người hứng chịu.

Bởi vậy, chưa nói đến việc phải tháo dỡ vài trăm lồng bè gây ô nhiễm môi trường để “cứu” biển, để Cát Bà trở thành di sản thiên nhiên thế giới, mà chỉ cần tính đến sự thịnh vượng lâu dài, bền vững của huyện đảo và “cứu dân” thì “những bức trường thành” này cũng đã nên phải giải phóng khỏi mặt biển. Biết là khó khăn, nhưng cũng biết con đường đi đúng đắn, thì sao phải chần chừ? Hãy làm vì dân, vì một vùng biển đảo sẽ được vinh danh trên trường quốc tế trong tương lai gần! Nếu như vậy, chúng ta hoàn toàn hiện thực hóa được giấc mơ về ngành “công nghiệp không khói” tại nơi đây, mở ra sự hưng vượng bền vững cho quần đảo.

Tôi tạm biệt Cái Bèo, một lần nữa ghi vào trong mắt cảnh sắc nước non trời biển tươi đẹp muôn trùng, bỗng nhớ tới sách “Đại Nam nhất thống chí” có đoạn ghi về mảnh đất Cát Bà giống như một thiên đường: “Một vùng núi non dựng lên như ngọc, cá tôm nhiều như đất, dân đua nhau thu lượm, lúa má không có, thuế đánh không nhiều. Sóng vỗ dập dồn vách núi, thuyền xuyên vỉa đá mà đi. Nhân dân vui hưởng thái bình…”. Lòng chợt nghĩ: không biết đây có phải đoạn dự ngôn tiên tri cho Cát Bà thì tương lai, hay đó là thông điệp người xưa gửi lại huyện đảo về mục tiêu hành động giữa những tháng ngày này?

Cát Bà, đầu đông 2021

------------------------

* Hưởng ứng Cuộc thi sáng tác về hành trình đề cử Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà

Bút ký của NGUYỄN ĐÌNH MINH