Bệnh trầm cảm sau sinh: Nhận biết sớm, chủ động phòng ngừa

Phụ nữ sau sinh cần được quan tâm, chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần, tránh để xảy ra tình trạng trầm cảm sau sinh. Trong ảnh: Nhân viên Trạm Y tế xã Tự Cường (huyện Tiên Lãng) tư vấn cách chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần cho bà mẹ sau sinh.

Khoảng 15% sản phụ trầm cảm sau sinh

Các bác sĩ Khoa Ngoại tổng hợp (Bệnh viện hữu nghị Việt - Tiệp cơ sở 2) còn nhớ ca phẫu thuật lồng ngực cấp cứu người phụ nữ cầm kéo tự đâm vào ngực mình cách đây hơn một năm. Người bệnh được gia đình đưa đến viện trong tình trạng cây kéo còn nằm nguyên trên ngực trái, mất máu, tâm lý hoảng loạn. Sau ca phẫu thuật, các bác sĩ được biết người bệnh đang nuôi con nhỏ, từng điều trị bệnh TCSS tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng. Cụ thể, người bệnh tên là P.T.H., sinh năm 1990, ở huyện Kim Thành (tỉnh Hải Dương). Sau 7 ngày sinh con, gia đình phát hiện chị có dấu hiệu lạ, như: la hét, dễ bị kích thích, lúc nào cũng nói muốn chết và lo lắng không chăm sóc được con. Sau 24 ngày điều trị tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng, thấy bệnh tình của chị H. thuyên giảm nên gia đình xin ra viện để về nhà chăm sóc con nhỏ. Mặc dù bác sĩ có kê đơn thuốc nhưng chị H. cho con bú nên bỏ thuốc điều trị. Ngày thứ 10 sau khi ra viện, người bệnh vào nhà tắm và dùng kéo đâm vào ngực mình.

Trước đó, không ít trường hợp tương tự được phát hiện. Theo TS.BS Đàm Đức Thắng, Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng, hằng tháng, Khoa Khám bệnh của bệnh viện tiếp nhận nhiều trường hợp sản phụ được gia đình đưa đến khám, tư vấn, kê đơn thuốc về điều trị ngoại trú khi có dấu hiệu mệt mỏi, lo âu, mất ngủ thường xuyên... Trong số đó, có một số trường hợp được tư vấn nhập viện điều trị vì có biểu hiện nặng hơn như: hoang tưởng, ảo giác, la hét, có hành vi tự hủy hoại bản thân hoặc con mình...

Thống kê trên thế giới cho thấy, tỷ lệ TCSS khoảng 10-20%, ở Việt Nam ghi nhận tỷ lệ này lên tới 30%. Tại Hải Phòng, theo kết quả nghiên cứu công bố tháng 9-2020 của nhóm nghiên cứu Trường đại học Y dược, Bệnh viện Phụ sản và Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng cho thấy, tỷ lệ TCSS ở các sản phụ khoảng 15%. Kết quả này được khảo sát, sàng lọc từ 1.000 bà mẹ ở 30 trạm y tế xã, phường thuộc 6 quận, huyện: Kiến An, Dương Kinh, An Dương, An Lão, Kiến Thụy, Thủy Nguyên và khoa sản của các bệnh viện trên địa bàn thành phố.

Sàng lọc, phát hiện sớm để điều trị kịp thời

Theo bác sĩ Vương Thị Thủy, Khoa Cấp tính nữ (Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng), y văn thế giới ghi nhận, TCSS là tình trạng rối loạn khí sắc nặng nề, có triệu chứng của trầm cảm đặc trưng và chỉ xảy ra sau khi sinh con, như: suy nhược cơ thể (thấy buồn chán, dễ xúc động, mệt mỏi rõ rệt chỉ sau một gắng sức nhỏ, tồn tại trong khoảng thời gian kéo dài); rối loạn giấc ngủ, chán ăn; giảm sút sự tập trung chú ý, lo lắng, căng thẳng, hoảng hốt; có ý tưởng và hành vi tự hủy hoại bản thân hoặc tự sát; thờ ơ với người thân, thậm chí gây nguy hiểm cho con mình... TCSS thường xuất hiện bắt đầu từ 4 tuần sau sinh, có biểu hiện trong vòng 1 năm đầu, nhưng với tỷ lệ cao nhất từ 4 - 6 tháng đầu sau sinh. Bệnh có nhiều nguyên nhân, chủ yếu do thay đổi trong cuộc sống của người mẹ, như: nội tiết tố, tâm lý sau sinh; những căng thẳng, áp lực do phải thức đêm trông con, thiếu kiến thức, kỹ năng chăm sóc con; không ăn, ngủ, nghỉ phù hợp; di truyền; độ tuổi của người mẹ (bệnh xảy ra ở nhiều bà mẹ trẻ, lần đầu sinh con); những áp lực vô hình hoặc sự thờ ơ, vô tâm từ phía người thân trong gia đình...

Căn bệnh nguy hiểm và có ảnh hưởng tới xã hội như vậy nhưng hiện vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Các nghiên cứu đều cho thấy tỷ lệ mắc trầm cảm nhẹ khá cao (57%) ở phụ nữ sau sinh trong cộng đồng nhưng không đi khám theo hẹn. Các sản phụ ít tham gia vào sàng lọc TCSS do họ thiếu hiểu biết về bệnh hoặc chưa có hệ thống sàng lọc để tham gia cũng như sự e dè, sợ bị kỳ thị khi đến khám tại các bệnh viện tâm thần. Điều này không chỉ gây khó khăn trong quá trình điều trị nếu phát hiện muộn mà còn làm suy giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Theo TS.BS Đàm Đức Thắng, Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng, để giảm tỷ lệ sản phụ bị TCSS, cần có giải pháp phòng ngừa và phát hiện sớm căn bệnh, như dự phòng trầm cảm cho thai phụ và sàng lọc phát hiện sớm đối với sản phụ bằng test EDP. Về giải pháp sàng lọc, can thiệp kịp thời gồm 4 bước: sàng lọc những người nguy cơ cao trước sinh để tư vấn điều trị; sàng lọc tất cả bà mẹ ngay sau sinh trong thời gian nằm viện tại khoa sản; sàng lọc tất cả sản phụ sau sinh đưa con đi tiêm chủng mở rộng ở các cơ sở y tế và phát hiện sản phụ có điểm test sàng lọc cao chuyển bệnh viện chuyên khoa tâm thần. Ngoài trách nhiệm của nhân viên y tế, các cấp, ngành, hội, nhóm tích cực tuyên truyền, giáo dục cộng đồng để mọi người, nhất là người thân của thai phụ, sản phụ có hiểu biết về căn bệnh và chung tay góp phần giảm tỷ lệ sản phụ mắc bệnh này, tránh những hậu quả đáng tiếc có thể xảy ra…/.

Bài và ảnh: VIÊT HOÀNG