Mê sơn mài như… mê phụ nữ
(HPĐT)- Họa sĩ Đỗ Đức từng nói về niềm đam mê chất liệu sơn mài của cố họa sĩ Hoàng Đình Tài (1945-2016), Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật 2017, như sau: “Tài vẽ sơn mài không giống như nhiều người đã vẽ chất liệu này. Anh mê chất liệu sơn mài như mê gái và có thể say sưa nói về nó đến mức rồ dại như là trên đời này chẳng còn chất liệu nào ra gì”.
Tranh của Hoàng Đình Tài.
Hoàng Đình Tài cất tiếng khóc chào đời tại Hưng Yên, vùng đất sinh ra nhiều nhân tài nghệ thuật: Danh họa Tô Ngọc Vân, nhà văn tiêu biểu của dòng văn học hiện thực phê phán Nguyễn Công Hoan. Nhưng ông lớn lên và hoạt động nghệ thuật nhiều năm ở Hải Phòng, từng là lính cao xạ tham gia bảo vệ cầu Hàm Rồng.
Nhiều người biết đến Hoàng Đình Tài ở mảng vẽ ký họa, dưới bút danh Nguyễn Tài Vị. Ở mảng ký họa ông khai thác sâu đề tài chiến tranh, một hiện thực được trải nghiệm của họa sĩ. Cũng nhờ ký họa, tài năng của ông được phát hiện bởi một trong những tên tuổi của hội họa Việt Nam: Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung. Cố danh họa từng đưa ra nhận xét giúp Hoàng Đình Tài đủ tự tin theo đuổi hội họa: “Ngay đến cậu cũng không nhận ra giá trị của cậu đâu. Tranh của cậu có hình, có bố cục hẳn hoi, rất được”.
Khi trở thành sinh viên của Đại học Mỹ thuật, Hoàng Đình Tài may mắn được gần gũi nhiều tên tuổi lớn của hội họa Việt Nam, những lứa sinh viên đầu tiên của Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tiến Chung, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng… Chính quan niệm nghệ thuật nghiêm túc, thiêng liêng từ những danh họa hàng đầu Việt Nam ảnh hưởng không nhỏ đến con người nghệ sĩ của Hoàng Đình Tài. Ông tôn thờ nghệ thuật tới mức coi đó như một tôn giáo.
Dù trải nghiệm nhiều chất liệu nhưng “người tình trăm năm” của Hoàng Đình Tài chính là sơn mài. Vì sao Hoàng Đình Tài chọn sơn mài chứ không phải chất liệu khác? Ông nói: “Đó là định mệnh”. Nhiều tác phẩm sơn mài của Hoàng Đình Tài ghi dấu ấn trong lòng người yêu cái đẹp: Nhảy múa, Tình yêu, Nhạc Rock… Ông theo sơn mài truyền thống và đoan quyết, tác phẩm sơn mài của ông “xịn trăm phần trăm”, không “nhái”.
Bạn thân của Hoàng Đình Tài, thi sĩ Phạm Tiến Duật, nhận xét tranh sơn mài của cố họa sĩ bằng 8 chữ: “Hoành tráng, lộng lẫy, kỹ lưỡng, trăn trở”. Ông còn nhìn thấy nét khỏe khoắn trong tranh Hoàng Đình Tài và lý giải, đó là nhờ hơi thở của đất Cảng. (Nhưng biết đâu đó còn là những ảnh hưởng tích cực từ danh họa Nguyễn Sáng, người thầy mà ông kính trọng?). Thi sĩ Phạm Tiến Duật cũng nói đến nét suy tư trong tranh sơn mài của Hoàng Đình Tài, với tác phẩm cụ thể “Kiếp người”, một trong những tác phẩm giúp tác giả được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật. Nếu không có suy tư và trăn trở thì tác phẩm nghệ thuật nói chung khó có độ sâu.
Một tiết lộ nhỏ, Hoàng Đình Tài là một họa sĩ ham đọc, thích nghiên cứu triết học. Ồng mê cha đẻ “thuyết siêu nhân”, nhà triết học Đức Friedrich Nietzsche (1844-1900). Sinh thời, Hoàng Đình Tài mượn một câu nói của Nietzsche thay cho “tuyên ngôn nghệ thuật” của mình: “Nietzsche bảo, nghệ thuật là sự giải thoát thênh thang khỏi khổ đau”./.