Để không còn “đạo văn”: Nâng cao ý thức bảo vệ tác quyền

Hội Nhà văn Việt Nam vừa ra thông báo tạm thu hồi giải “Tác giả trẻ 2021” với cuốn “Phê bình phân tâm học – phía của những ám ảnh nghệ thuật” của tác giả Vũ Thị Trang do lùm xùm đạo văn, vi phạm bản quyền.

Theo chia sẻ của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Hội Nhà văn Việt Nam: Gần đây, Hội nhận được đơn khiếu nại từ TS. Đỗ Hải Ninh (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đề cập những dấu hiệu vi phạm bản quyền trong cuốn chuyên khảo “Phê bình phân tâm học– phía của những ám ảnh nghệ thuật” của tác giả Vũ Thị Trang, được trao Giải thưởng “Tác giả tre” năm 2021.

Sau khi nghiên cứu đơn khiếu nại, cẩn trọng lắng nghe dư luận, tham khảo ý kiến một số nhà chuyên môn, các chuyên gia trong lĩnh vực lý luận phê bình và bản quyền cũng như trực tiếp gặp gỡ lắng nghe các bên liên quan trình bày quan điểm, luận cứ, Hội Nhà văn Việt Nam họp phiên mở rộng, có sự tham gia của đại diện liên quan để phân tích, đánh giá kỹ lưỡng về sự việc này. Từ đó, để bảo đảm tính trong sáng, khách quan, nghiêm minh trong hệ thống Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, cũng như xét các yếu tố liên quan đến quy chế và uy tín của giải thưởng, Hội Nhà văn Việt Nam quyết định tạm thời thu hồi Giải thưởng Tác giả trẻ năm 2021 đối với tác phẩm nêu trên.

Trước đó, từ cuối tháng 2- 2021, giới văn học xôn xao bởi TS. Đỗ Hải Ninh cho biết: Tác giả cuốn sách đoạt giải “Tác giả trẻ 2021” hạng mục lý luận phê bình là “đạo văn”, sử dụng nhiều phần viết của TS. Đỗ Hải Ninh nhưng không xin phép, không chú dẫn và trên sách không đề tên Đỗ Hải Ninh. Ngoài ra, bạn đọc phát hiện trong cuốn sách này có nhiều đoạn lấy “nguyên xi” cuốn “Phê bình văn học, con vật lưỡng thê ấy” của nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thúy, nhưng không có chú dẫn tác giả.

Sự việc Hội Nhà văn Việt Nam tạm thu hồi giải thưởng kể trên chưa từng xảy ra trong tiền lệ dù giải Tác giả trẻ lần đầu tiên được mở ra, trao giải vào đầu năm 2022. Điều này được dư luận đánh giá cao khi Hội Nhà văn Việt Nam thể hiện trách nhiệm với văn nghệ và học thuật, nói không với hành vi “ăn cắp bản quyền” cũng như tình trạng “đạo văn” khó có thể chấp nhận trong hoạt động sáng tạo văn chương. Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, sự việc sẽ chờ các cơ quan liên quan làm sáng tỏ, Hội Nhà văn Việt Nam sẽ ra quyết định chính thức về giải thưởng của tác giả Võ Thị Trang. Tuy nhiên, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều khẳng định: Một trí thức ăn cắp tri thức thì tệ hại hơn cả những tội ăn cắp vật chất, nguy hiểm hơn cả tham nhũng.

Thực tế, “đạo văn” hay “đạo thơ” không còn là chuyện hiếm thấy trong nền văn học Việt, có không ít sự vụ làm xôn xao văn đàn. Chẳng hạn, tập thơ của tác giả P.H.T từng được nhận giải cũng của Hội Nhà văn Việt Nam, song tác giả này sau đó phải xin rút giải vì bị tố đạo một số bài thơ của người khác, như của tác giả Du Tử Lê, Thường Đoan. Sau đó, tác giả P.H.T lên tiếng xin lỗi các tác giả “mượn” câu thơ, tứ thơ để đưa vào tập sách của mình đoạt giải. Chỉ sau khi nhà thơ P.H.T gửi lời xin lỗi chân thành thì mọi lùm xùm, nghi án đạo thư mới dừng lại, giải thưởng trao cho tập thơ có bài “mượn” câu chữ của nhà thơ này cũng bị rút khỏi hệ thống của Hội Nhà văn Việt Nam.

Dư luận cũng từng dậy sóng bởi có người tố bà T.P.N trong cuốn “Một số vấn đề về chính sách ngôn ngữ đối với cộng đồng người Chăm trong sự phát triển bền vững vùng Nam Bộ” chép vài chục đoạn trong quyển “Ngôn ngữ học xã hội- Những vấn đề cơ bản” tác giả Nguyễn Văn Khang khi viết luận án tiến sĩ. Ngoài ra, nhiều người cho rằng, bà T.P.N đảo lộn, cắt xén và lắp ghép những đoạn khác nhau nên nếu không tinh ý thì chắc chắn sẽ khó phát hiện. Sự việc này sau đó chìm xuống vì đơn vị giải quyết tố cáo kết luận “luận án chưa chuyên nghiệp trong các trích dẫn” của bà T.P.N. Song với giới chuyên môn, khi đặt cạnh cuốn sách của bà T.P.N với các cuốn của tác giả Nguyễn Văn Khang thì nhiều đoạn như “anh em sinh đôi”.

Nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu cũng từng lên án mạnh mẽ một nữ nhà thơ P.P.T lấy những hình ảnh như “hoa linh thảo”, “phồn sinh”, “sột soạt ngô dậy thì thẹn thùng thay xiêm áo”... từ hai bài thơ nổi tiếng và ưng ý nhất của ông là “Hoa linh thảo” và “Phù sa sông Hồng” (viết năm 1995, giải C cuộc thi thơ của báo Văn Nghệ) lấy lại nguyên văn trong bài “Linh thảo gọi mùa” đăng trên báo Linh thảo gọi mùa chính “đứa con lai” được pha trộn, cắt ghép từ “Hoa linh thảo”. Khi đặt tác phẩm của nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu cạnh bài “Linh thảo gọi mùa” thì cấu tứ, hình ảnh, ngôn ngữ đều giống nhau một cách lạ kỳ.

Nói về tình trạng đạo văn, đạo thơ trong văn đàn Việt, nhà văn Y Ban từng cho biết, từ góc nhìn của một nhà văn, bà cho rằng văn chương phải xuất phát từ tài năng, lao động nghệ thuật của mỗi người. Nếu có người cố tình ăn cắp thì phải xử lý nghiêm. Nếu dung túng cho việc đạo văn, nó còn tạo ra những tiền lệ rất xấu, vừa ăn cắp vừa la làng, khiến nhiều người bức xúc. Trong khi đó, ông Đào Trọng Thi, nguyên Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội từng đánh giá, chúng ta chưa có nền tảng giáo dục, quy định đủ để người đi “đạo” thấy hết hậu quả xảy ra, thực tế nhiều người không thấy hết được tính nghiêm trọng của vấn đề.

Vì thế, bên cạnh những trường hợp cố ý thì cũng có những trường hợp vô ý vi phạm vì chưa nhận thức một cách đầy đủ về việc thế nào thì thành “đạo” văn, giới hạn để phân biệt “đạo” và không “đạo”. Bởi vậy, rất có thể có những người chưa nhận thức hết được tính nghiêm trọng của vấn đề mà người ta vi phạm khi chưa có sự thận trọng nhất định. Ông Đào Trọng Thi cho rằng, việc cần thiết là phải nâng cao ý thức bảo vệ tác quyền của chính những người sáng tác. Khi bị vi phạm tác quyền, nên khiếu nại đến cơ quan chức năng để yêu cầu tổ chức kiểm tra, đánh giá và thực hiện các quy trình bảo hộ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ cụ thể./.

KHÔI NGUYÊN