Giải “bài toán” bảo tồn giống gà quý Liên Minh

Anh Phạm Văn Thỏa, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trân Châu (huyện Cát Hải) bên đàn gà lai và gà Liên Minh “xịn” của gia đình. 

Đầu giờ chiều một ngày giữa tháng 8, sau cơn mưa rào thoáng qua, chúng tôi tìm về thôn Liên Minh, xã Trân Châu (huyện Cát Hải), nơi lưu giữ, bảo tồn giống gà quý địa phương mang tên Liên Minh. Tuyến đường từ trụ sở UBND xã Trân Châu vào thôn Liên Minh chỉ khoảng hơn 4 cây số, nhưng có cảm giác dài như vô tận bởi đường núi nhỏ hun hút, lắm đoạn lên xuống dốc, nhiều lối rẽ khúc khuỷu, hai bên cây rừng đan kín. Qua dốc Khoan Đá là tới thôn Liên Minh nằm lọt thỏm giữa thung lũng Bướm. Lý giải cho tên thung lũng, anh Phạm Văn Thỏa, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trân Châu chia sẻ, trước kia một số du khách Tây đến đây vào mùa hoa rừng khoe sắc, thấy bạt ngàn bướm, nên họ gọi đây là thung lũng Bướm (Butterfly valley). Người dân địa phương gọi theo, lâu dần thành tên địa danh như ngày nay.

Nay, thung lũng Bướm không có nhiều thay đổi. Vẫn bạt ngàn những khoảnh cây xanh, đến mùa hoa nở bướm lại đàn đàn bay lượn, khi bóng chiều lảng bảng trên đỉnh núi xa, khắp núi rừng vang vọng tiếng chim rừng da diết gọi bạn về tổ. Chỉ khác, những vườn mít, vườn nhãn dần thay thế cây rừng. Và còn một điều khác nữa, những nóc nhà cứ thưa dần. Theo lời bà Hoàng Thị Phít, 61 tuổi, từ khi bà làm dâu ở đây năm 1980, số nóc nhà giảm một nửa, từ hơn 40 xuống còn 20. Bởi, từ khoảng hơn 10 năm trở về trước, giao thông còn khó khăn, nhiều gia đình, nhất là thanh niên sau khi kết hôn, rời thung lũng xuống sinh sống tại thị trấn Cát Bà.

Mặc dù nằm biệt lập, nhưng địa danh Liên Minh được nhiều người, nhất là khách du lịch biết tới, bởi có giống gà quý mang tên thôn. Thói quen ưa vận động, ngày vào rừng kiếm ăn, tối về nhảy lên chạc cây ngủ, tạo cho gà Liên Minh vóc dáng săn chắc, lực lưỡng cùng đôi chân thon dài đặc trưng, trong đó gà trống có trọng lượng lên tới 5- 6kg. Người dân thôn Liên Minh vẫn kể nhau nghe câu chuyện, xưa, có gia đình đang quây quần bên mâm cơm trong nhà, nghe tiếng bước chân bịch bịch ngoài sân, tưởng có khách vội thêm đũa, bát. Thế nhưng, chẳng thấy khách đâu, chỉ thấy chú gà trống đang “diễu hành” trước sân nhà. Theo lời những bậc cao niên trong thôn, để bảo vệ giống gà quý, người dân nơi đây cùng nhau đề ra và thực hiện nghiêm quy ước, không gia đình nào được đem giống gà nơi khác về nuôi hay lai tạo gà Liên Minh với giống gà khác. Tuy nhiên, cùng với thời gian và nhu cầu ngày càng cao của thị trường, khi gà mang “mác” Liên Minh được bán ra với giá cao gấp 2-3 lần so với gà ta (220-250 nghìn đồng/kg so với 80- 90 nghìn đồng/kg hiện nay), nhất là không có chế tài, quy ước trên dần nhạt nhòa rồi biến mất lúc nào chẳng hay. Giờ, không chỉ thôn Liên Minh, mà nhiều thôn khác ở xã Trân Châu, ở huyện Cát Hải cũng nuôi loại gà lai giữa gà Liên Minh và gà ta rồi gắn mác “Gà Liên Minh”, ào ạt đưa ra thị trường.

Nói về điều này, bà Hoàng Thị Phít chia sẻ, thói quen ưa vận động cùng thức ăn, ngoài thóc, gạo, ngô, khoai, sắn, thêm sâu bọ, lá cây thuốc quý kiếm ăn ở trong rừng, tạo nên màu sắc và hương vị thơm ngon đặc biệt của thịt gà Liên Minh, đủ vàng, thơm, dai, ngọt. Cách thưởng thức gà Liên Minh ngon nhất là luộc chín cả con. Trong quá trình luộc, không phải có thêm bất cứ nguyên liệu nào khác để khử vị hôi, như nấm hương, hành củ, gừng đập giập. Vì thế, với người đã từng thưởng thức thịt gà Liên Minh, dễ nhận biết đâu là gà “xịn”, đâu là gà lai, đâu là gà giả mạo.

Theo lời một hộ nuôi gà ở thôn Liên Minh, trên thực tế, ít người, kể cả người dân thôn Liên Minh, có dịp được thưởng thức thịt gà “xịn”. Vì thế, không phân biệt được giữa hàng “xịn” và hàng giả danh. Nay, rất khó tìm được gà Liên Minh thuần chủng. Trải qua thời gian, giống gà quý có phần thoái hóa, hậu quả của hiện tượng sinh sản cận huyết do các gia đình nuôi biệt lập với số lượng nhỏ lẻ. Hơn nữa, do chạy theo sản lượng, một số gia đình ở thôn Liên Minh nhập gà mái ta (gà ri, gà hồ…) cho lai tạo với gà Liên Minh. Bởi, gà Liên Minh mỗi năm chỉ đẻ 2-3 lứa, mỗi lứa đẻ 10- 12 quả trứng, trong khi giống gà khác đẻ 4-5 lứa mỗi năm, mỗi lứa đẻ 14-16 quả trứng. Vì thế, gà ở thôn Liên Minh hiện giờ chỉ cỡ 2,5- 3 kg/con trống, hiếm con có trọng lượng hơn 4 kg dù nuôi trong thời gian dài đến 2-3 năm (gà Liên Minh có thể “xuất chuồng” sau 7-8 tháng nuôi), trong khi trước kia gà trống nặng 5-6 kg là “chuyện bình thường ở thôn”.

Anh Phạm Văn Thỏa, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trân Châu chia sẻ, đến nay tất cả 20 hộ dân ở thôn Liên Minh, tất cả đều nuôi gà. Hộ ít 20-30 con, nhiều lên tới 300-500 con. Tuy nhiên, không đáp ứng nhu cầu thị trường cao gấp 2-3 lần. Để góp phần phát triển rộng rãi việc chăn nuôi gà Liên Minh cũng như lưu giữ nguồn gen quý, thời gian qua, nhiều dự án, đề tài, công trình khoa học do Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa họccông nghệ (thuộc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố) triển khai, như: “Sản xuất thử nghiệm gà Liên Minh tại Hải Phòng và một số tỉnh lân cận”, “Xác định mức protein và năng lượng thích hợp trong chăn nuôi gà Liên Minh thương phẩm”… để giúp người dân nơi đây cải thiện được những hạn chế liên quan đến nguồn gen, con giống, cũng như ứng dụng các giải pháp chăn nuôi hiệu quả, năng suất cao hơn, góp phần tăng thu nhập. Tuy nhiên, đến nay đều “ném đá ao bèo”. Trong đó, dự án “Sản xuất thử nghiệm gà Liên Minh tại Hải Phòng và một số tỉnh lân cận” đưa hàng trăm gà Liên Minh giống được ấp nở tại nơi khác về thôn nuôi thử nghiệm. Thế nhưng, một thời gian sau, hầu hết đàn gà mang theo bao kỳ vọng giúp lưu giữ, bảo tồn, phát triển giống gà quý bị chết. Chương trình bảo tồn, nhân giống gà Liên Minh thuần chủng cũng vì thế mà tan...

Rời thôn Liên Minh, trong lòng chúng tôi dấy lên câu hỏi “Về đâu giống gà quý Liên Minh?”. Để trả lời câu hỏi này, cần giải quyết tốt “bài toán” giữa bảo tồn và phát triển. Không thể bắt người dân hy sinh lợi ích kinh tế để nuôi giống gà Liên Minh thuần chủng. Để khoanh vùng nhân giống, nuôi gà Liên Minh thuần chủng với mục đích bảo tồn, lưu giữ nguồn gen quý, cần có cơ chế, chính sách phù hợp hỗ trợ các hộ dân nơi đây. Có thể bảo tồn, lưu giữ với quy mô nhỏ, lưu ý ứng dụng công nghệ, kỹ thuật chăn nuôi, tránh sinh sản cận huyết. Trước thực trạng người dân thôn Liên Minh cũng như các khu vực khác phát triển đàn gà lai giữa gà Liên Minh và gà ta, cần thông tin rộng rãi để người tiêu dùng nắm được, tránh việc mua gà lai với giá gà “xịn” như hiện nay, góp phần giữ gìn hình ảnh du lịch Cát Bà./.

THÁI SƠN - Ảnh: NGỌC SƠN