Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu: Giải pháp đẩy lùi biến tướng

Cơ quan quản lý nhà nước cần có giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ (nghi lễ hầu đồng).

Nhiều lo ngại và biến tướng

Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu tam phủ, trong đó nổi bật nhất là hầu đồng tồn tại ở nhiều địa phương trong cả nước. Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ của Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch, hiện có khoảng 7.000 đền, phủ tại Việt Nam liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu (chưa kể các điện thờ được lập tại nhà riêng)– nơi có thể diễn ra nghi lễ hầu đồng đúng với bản chất di sản. Liên quan đến vấn đề này, Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch vừa tổ chức hội thảo “Đánh giá hiệu quả Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt (giai đoạn 2017-2022)”. Theo Cục Di sản Văn hóa, sau 6 năm, với nỗ lực của các cơ quan quản lý, cơ quan chuyên môn ở Trung ương và địa phương, sự tham gia tích cực của các nghệ nhân, cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu giúp nâng cao giá trị di sản trong đời sống cộng đồng, nhận được sự quan tâm của xã hội.

Tuy nhiên, trong thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu ở nước ta thời gian qua xuất hiện một số việc chưa vui. Như tổ chức hầu đồng không đúng không gian tâm linh, diễn ra ở khu vực công cộng như một loại hình du lịch hay ca nhạc đường phố. Tại Hà Nội, nghi thức lên đồng diễn ra tại không gian di tích chùa Một Cột, đền Hai Bà Trưng…, dù đây là những nơi không có điện thờ Mẫu. Cùng với đó, tình trạng sử dụng nhiều vàng mã, đồ lễ đắt tiền để chia, phát lộc trong lễ hầu đồng; lợi dụng hầu đồng, niềm tin của người dân để trục lợi, kiếm tiền, làm ảnh hưởng đến đời sống tâm linh, tinh thần của cộng đồng… cũng diễn ra thường xuyên.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp (Thanh tra Bộ Văn hóaThể thao và Du lịch), thời gian gần đây, trong hầu đồng có những công văn đưa cả thiết bị âm nhạc điện tử và một số nhạc cụ hiện đại phục vụ khóa hầu, thậm chí có những giá đồng phối nhạc sàn, nhạc và lời dân ca của nước ngoài hoặc “Cây trúc xinh” của dân ca Bắc bộ, bài hát “Hôm qua em đi chùa Hương”, “Tiếng chày trên sóc Bom Bo” vào nghi lễ hầu đồng. Việc thực hành không đúng nguyên tắc (trang phục, bài bản và các yếu tố khác có liên quan); các hoạt động giao lưu trình diễn tín ngưỡng tuỳ tiện, khiến di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu giảm giá trị nghiêm trọng.

Cục Di sản Văn hóa khẳng định, các hoạt động tiêu cực, không đúng nguyên tắc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu dẫn tới những nguy cơ: làm giảm tính thiêng, trần tục hóa tín ngưỡng, lãng phí tiền của và một số tiêu cực xã hội khác, gây ra xung đột giữa các bản hội và cá nhân người thực hành di sản. Vì vậy, thời gian tới, cần có các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu để gìn giữ di sản này.

Gìn giữ giá trị bằng cách nào?

Trước thực trạng hầu đồng biến tướng kể trên, lãnh đạo Cục Di sản Văn hóa cho biết, cần có các giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu được UNESCO vinh danh. Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật quy định, hướng dẫn hoạt động quản lý, thực hành di sản văn hóa phi vật thể tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ. Đồng thời, tăng cường công tác chỉ đạo, kiểm tra, giám sát, hướng dẫn thực hành di sản, kiên quyết xử lý vi phạm, cố tình thay đổi hình thức diễn xướng và các yếu tố liên quan...

TS Nguyễn Thị Yên (Viện Nghiên cứu văn hóa thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, với chính quyền cơ sở, cơ quan quản lý Nhà nước kiên quyết xử lý những thực hành trái đạo lý truyền thống, tạo môi trường lành mạnh đối với hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn.

Nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, GS.TS Nguyễn Chí Bền cho biết, hiện chưa có quy chuẩn, bộ quy tắc riêng đối với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, vì thuộc về văn hóa tín ngưỡng dân gian sẽ có những dị bản, biến thể, sự khác biệt giữa các địa phương, thậm chí có sự khác nhau giữa các phủ trong cùng một địa phương. Tuy nhiên, trước những biến tướng ngày càng nghiêm trọng của nghi lễ hầu đồng, có thể đề ra “bộ khung” về cách thức thực hành đúng của một giá đồng./.

HOÀNG ANH