Nguồn vui ca trù

Ca trù vẫn đang được trao truyền, gìn giữ và lan tỏa từ thế hệ này tới thế hệ khác.

Theo số liệu của Viện Âm nhạc (Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam), ca trù hiện được lưu giữ ở 17 tỉnh, thành phố trên cả nước, gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Thái Bình, Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Hà Tĩnh, Quảng Bình... Ra đời từ thế kỷ 11, đây là một loại hình nghệ thuật đặc biệt trong kho tàng âm nhạc nước ta, gắn liền với lễ hội, phong tục, tín ngưỡng, văn chương, âm nhạc, tư tưởng, triết lý sống của người Việt. Trải qua thời gian, ca trù có lúc thăng hoa, rồi đối mặt với sự mai một, nhất là khi đời sống xã hội ngày một phát triển với nhiều loại hình văn hóa giải trí mới.

Tuy nhiên, với tinh thần lưu giữ di sản, các địa phương, nghệ nhân cũng như những người yêu nghệ thuật ca trù, cộng đồng vẫn nỗ lực bảo tồn, lưu giữ di sản phi vật thể này. Những ngày cuối năm 2022, Hà Nội– cái nôi ca trù lớn nhất cả nước, tổ chức thành công “Liên hoan ca trù Hà Nội lần thứ ba”. Sự kiện này thu hút được sự quan tâm của dư luận, với 92 thành viên tuổi từ 5 đến 83; cùng 48 thí sinh hoạt động tự do tại Hà Nội tham gia. Gần 60 tiết mục trình diễn đa dạng thể cách, số lượng người tham gia đông đảo, đa dạng độ tuổi, cho thấy sức sống, sức lan tỏa của ca trù vốn còn bị khuất lấp thời gian qua.

Giới chuyên môn đánh giá, qua Liên hoan ca trù Hà Nội lần thứ ba vừa qua, có thể thấy ca trù tại Thủ đô nói riêng vẫn được lưu giữ và phát triển. Bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng Phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội) chia sẻ: Có không ít ca nương nhí xuất hiện và chuẩn chỉ trong lối hát, gieo phách chắc, tay róc phách đẹp. Đáng mừng hơn, có những tiết mục được trình diễn bởi 3 thế hệ trong một gia đình… góp phần thúc đẩy truyền dạy, thực hành ca trù ở cơ sở, phát hiện, bồi dưỡng tài năng ca trù nhiều lứa tuổi, đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá tới người dân về di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Vừa có di sản quan họ, vừa là địa phương có ca trù đang tồn tại ở 3 huyện, tỉnh Bắc Ninh thời gian qua có nhiều nỗ lực để ca trù không bị mai một trong xã hội hiện đại. Theo thông tin của Sở Văn hóa- Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh, dù nhiều khó khăn nhưng vẫn tổ chức lớp truyền dạy đàn và hát ca trù cho những người đam mê, năng khiếu. Tổng số các ca nương, kép đàn và trống chầu sinh hoạt trong các CLB, nhóm ca trù tỉnh Bắc Ninh hiện có 92 người. Tại các CLB, nhóm ca trù... các hội viên duy trì sinh hoạt, tập luyện thường xuyên; biểu diễn giao lưu, phục vụ các nhiệm vụ chính trị của địa phương. Nghệ thuật ca trù vì thế được nhân dân nhiệt tình hưởng ứng và tham gia, tạo nên diện mạo khởi sắc cho di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

Tại tỉnh Hà Tĩnh, CLB ca trù Cổ Đạm và CLB ca trù Nguyễn Công Trứ nổi tiếng không chỉ ở địa phương mà còn với cả nước, hiện vẫn hoạt động và là những điển hình trong việc gìn giữ, bảo tồn ca trù. Hiện nay, Hà Tĩnh khôi phục được khá nhiều thể cách ca trù. Các thế hệ ca nương cũng đều được truyền dạy các tuyệt kỹ của ca trù để có thể hát được nhiều thể cách khác nhau như: Hát tứ quý, chúc hỗ, nhịp ba cung bắc, hát nói, hát gửi thư, hát múa vọng đại thạch... Nhiều tài năng được phát hiện và đào tạo tại 2 CLB kể trên, có thể kể đến các ca nương Thu Hà, Nguyễn Thị Quỳnh Như. Để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị ca trù, tỉnh Hà Tĩnh đặt mục tiêu mỗi năm đào tạo thêm từ 5 đến 10 ca nương, kép đàn, thành lập mới thêm CLB ca trù ở các địa phương để ca trù có được đất diễn. Nghệ nhân dân gian Trần Thị Cảnh chia sẻ: Các trường học tại huyện Nghi Xuân triển khai nhiều hơn các nội dung ngoại khóa về ca trù nhằm lan tỏa sức sống của di sản trong thế hệ trẻ. Đó cũng là cơ sở để bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù có tính bền vững.

Mặc dù có những tín hiệu khởi sắc, nhưng thực tế không thể phủ nhận, công tác bảo tồn, lưu giữ và phát huy giá sản ca trù hiện còn nhiều khó khăn, thách thức. Nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hoành Loan nhấn mạnh: Để bảo tồn, phát huy, tạo sức sống bền vững cho nghệ thuật ca trù, bên cạnh nỗ lực của các cộng đồng nắm giữ di sản, cần sự hỗ trợ tích cực hơn nữa từ phía cơ quan chuyên ngành và chính quyền địa phương trong việc tạo nguồn kinh phí hoạt động, chế độ đãi ngộ nghệ nhân, tổ chức truyền dạy, phát triển không gian trình diễn... Chúng ta phải đẩy mạnh công tác truyền dạy, cần chú ý đào tạo ca nương, kép đàn đúng chuẩn mực, không chạy theo số lượng, phong trào, để bảo đảm về chất lượng. Và khi làm được điều này, chúng ta sẽ đủ cơ sở tiến tới thực hiện hồ sơ trình UNESCO chuyển ca trù từ danh sách “cần được bảo vệ khẩn cấp” sang “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”./.

KHÔI NGUYÊN