Tiểu thuyết lịch sử: Như mạch ngầm chảy mãi

Một số tiểu thuyết lịch sử đặc sắc gần đây ở nước ta.

Lễ trao giải thưởng năm 2022, tôn vinh 5 tác phẩm xuất sắc thuộc các thể loại văn xuôi, thơ, văn học dịch và thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam vừa diễn ra tại Hà Nội. Với hạng mục văn xuôi, giải thưởng được nhiều người quan tâm, bởi trong số 50 tác phẩm dự giải, tiểu thuyết lịch sử “Bửu Sơn Kỳ Hương” của nhà văn Lý Lan được xướng tên. Theo Hội đồng giám khảo, “Bửu Sơn Kỳ Hương” là tác phẩm đặc sắc, được hầu hết thành viên chấm giải bỏ phiếu trao giải.

Tác phẩm được xuất bản năm 2022, được bạn đọc đón nhận. Tiểu thuyết lấy bối cảnh Nam bộ tại thời điểm giữa thế kỷ 19 và 20, khi đó những phận người tứ xứ va đập và các nền văn hóa giao nhau làm nảy sinh không chỉ một mối đạo mà mở ra những khoảng trời mới trong lịch sử vùng đất này. Nhưng lịch sử trong từng trang viết chỉ còn là những cảm niệm, những sợi chỉ màu lấp lánh nối từ tác giả đến người đọc. Tiểu thuyết mang dấu ấn lịch sử của nhà văn Lý Lan được nhận giải năm 2022 của Hội Nhà văn Việt Nam, cho thấy “mạch ngầm” tiểu thuyết lịch sử không ngừng chảy dù đây là thể loại khó viết, đòi hỏi các cây bút phải đầu tư thời gian và tâm sức. Theo TS Nguyễn Văn Hùng (Khoa Ngữ văn, Trường đại học Khoa học- Đại học Huế), tại Việt Nam, cùng những thăng trầm, biến động của dân tộc, văn học sáng tạo về đề tài lịch sử dần khẳng định sứ mệnh cao cả, ý nghĩa lớn lao không chỉ trong đời sống văn học mà cả đời sống tinh thần người Việt. Với nhu cầu, thực tiễn ở mỗi thời kỳ, tiểu thuyết lịch sử trở thành một trong những thể loại chủ lưu trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc và còn đó nhiều tác phẩm giá trị.

Đó là “Từ Dụ Thái hậu” của nhà văn Trần Thùy Mai, đoạt giải cuộc thi tiểu thuyết lần thứ 5 của Hội Nhà văn Việt Nam và giải “Sách hay”. Cuốn tiểu thuyết lịch sử này xoay quanh nhân vật Phạm Thị Hằng, từ cô tiểu thư vùng đất phương Nam tới kinh đô, trải bao thăng trầm, dâu bể, trở thành người phụ nữ quan trọng bậc nhất triều Nguyễn. Gần 1.000 trang sách của nhà văn Trần Thùy Mai lấy điểm nhìn hậu cung để mở ra cánh cửa soi vào chính trường, lịch sử triều Nguyễn trải qua 3 triều vua: Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị.

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh với cuốn tiểu thuyết “Hồ Quý Ly” đem lại luồng gió mới, tư tưởng mới. Cuốn tiểu thuyết như bức tranh hoàn chỉnh về một giai đoạn mà trước đó ít người hiểu cặn kẽ. Tiếp nối, ông viết về những giai đoạn lịch sử đã qua, với những tiểu thuyết được bạn đọc yêu thích, giới chuyên môn đánh giá cao như: “Mẫu Thượng Ngàn”, “Đội gạo lên chùa” với đầy đủ nét văn hóa, phong tục, tôn giáo đặc sắc.

Với tiểu thuyết có tên rất gợi “Thông reo Ngàn Hống”, nhà văn Nguyễn Thế Quang vẽ lên hình ảnh danh nhân Nguyễn Công Trứ vừa tài hoa, đào hoa và đầy cá tính. Tiểu thuyết đưa nhà văn Nguyễn Thế Quang đến với giải thưởng ASEAN danh giá. Trong khi đó, “Hội thề” của Nguyễn Quang Thân đem đến góc nhìn mới, kiến giải mới về vua Lê Lợi- anh hùng cái thế, bậc minh quân xuất sắc, nhưng ẩn sâu, ông mãi là một hào trưởng chân chất xứ Mường. Không khô khan và hào hùng như những gì ta vẫn liên tưởng, “Hội thề” vẽ nên những chân dung sinh động về tiền nhân dưới góc nhìn tài năng của tác giả.

Nhà văn Hoàng Quốc Hải cũng mất 20 năm để hoàn thành bộ tiểu thuyết lịch sử “Tám triều vua Lý”, khắc họa thời kỳ lịch sử kéo dài 216 năm (1009- 1225). Trong bộ tiểu thuyết này, tác giả nhấn mạnh sự phát triển của văn hóa, dân sinh và tam giáo đồng nguyên dưới thời nhà Lý. Những câu chuyện, chi tiết lịch sử đề cập trong bộ tiểu thuyết không chỉ giúp “phổ cập lịch sử”, mà còn mang tới những bài học quý giá cho hậu thế: Muốn cho nước cường thịnh thì trước hết phải làm cho dân yên ổn, chính quyền phải làm cho dân tin.

Ngoài ra, văn học đương đại nước ta có nhiều tiểu thuyết lịch sử đặc sắc khác, đó là “Gươm thần Vạn Kiếp”, “Lý Công Uẩn” của nhà văn Ngô Văn Phú; tác giả Lưu Sơn Minh có tiểu thuyết “Trần Quốc Toản”, “Trần Khánh Dư”; “Ngô Vương” của Phùng Văn Khai, “Hồ Dương” của nhà văn Trường An, “Thiệu Bảo Bình Nguyên” của Hồng Thái… Tất cả những tiểu thuyết lịch sử này mang đến cho đời sống văn học những tác phẩm dày dặn.

Nhà văn Ngôn Vĩnh đánh giá, ngày nay dòng tiểu thuyết lịch sử vẫn quan trọng với cuộc sống hiện đại và vẫn có vị thế vững chắc. Nó để lại cho đời sau nhiều nguồn tư liệu quý giá bên cạnh chính sử khô khan, đưa ra những góc nhìn đa chiều, trong đó có số phận con người trong dòng biến thiên của lịch sử mỗi quốc gia, dân tộc. Điều mừng hơn cả là văn học Việt đã, đang có những tiểu thuyết lịch sử xuất hiện trên văn đàn và ghi dấn ấn với bạn đọc nhiều lứa tuổi./.

HOÀNG ANH