Năm tao, bảy tiết
(HPĐT)- Ta thường thấy trong giao tiếp, nhất là trong văn chương, để diễn tả ý nhiều lần lặp lại (về một sự tình nào đó), người ta thường dùng thành ngữ “năm tao, bảy tiết” (hay năm tao bảy tuyết). Chẳng hạn: “Phần nhiều kéo nhau lên đây là hạng tứ bất tử cả đấy. Trốn chúa lộn chồng năm tao bảy tiết, ba chìm bảy nổi chín lênh đênh, vỡ nợ tam tứ từng” (Nguyễn Tuân, Sông Đà); “Nói ra chúng bạn cười chê/ Năm tao bảy tiết đưa về làm dâu” (ca dao)…
Tao là “lần” (ví dụ: Lạt buộc ba tao mới chắc), “lượt”, “phen” và tiết (tuyết) có nghĩa “đó là ngày chỉ một “tiết” cách nhau nửa tháng, ứng với 1 trong 24 vị trí của mặt trời trên hoàng đạo, nhằm xác định khí hậu, thời vụ sao cho phù hợp (chủ yếu cho nhà nông)”, như tiết xuân phân (giữa xuân), kinh trập (sâu nở), tiểu mãn (ruối vàng), tiểu hàn (chớm lạnh)… Nó cũng có giá trị đối xứng về mặt ngữ âm trong thành ngữ (cùng với các số từ quen thuộc năm và bảy) để nhằm diễn đạt, biểu thị cái ý nhiều lần, nhiều bận, nhiều cuộc… Như trên, thành ngữ này đắc dụng trong cách nói văn chương với hàm ý “hành động nào đó được lặp đi lặp lại nhiều lần nhằm thực hiện một ý định của ai đấy”:
“Chờ mãi anh sang anh chả sang.
Thế mà hôm nọ hát bên làng.
Năm tao bảy tuyết anh hò hẹn.
Để cả mùa xuân, cũng bẽ bàng”
(Nguyễn Bính, Mùa xuân)
Căn cứ vào ngữ nghĩa biểu hiện, ta thấy thành ngữ “năm tao, bảy tiết” đồng nghĩa với thành ngữ “năm lần, bảy lượt”. Nhưng nghe “năm lần, bảy lượt” ta thấy rõ nghĩa, “tường minh” hơn. Tuy nhiên, dùng “năm tao, bảy tiết” hay “năm tao, bảy tuyết” thì tính biểu cảm của câu nói cao hơn, ý vị hơn.
Trong quá trình sử dụng, có khi thành ngữ “năm tao, bảy tiết” năm tao bảy tiết phát sinh những nét nghĩa mới, tuỳ hoàn cảnh nói năng. Lúc đó, nó có hàm nghĩa “nhiều, ở mức độ lớn”. Đơn cử: “Mẹ chỉ biết, thương chồng thì lo cho chồng năm tao bảy tiết, thương con, mẹ lo cho con chẳng kể nắng mưa” (Văn nghệ Quân đội, 1983). Cũng có khi, “năm tao, bảy tiết” năm tao bảy tiết còn hàm nét nghĩa “vất vả, phải làm đi làm lại nhiều lần”.
“Năm tao, bảy tiết đợi chờ
Biết bao gian khó, nắng mưa dãi dầu”.