Thỏa thuận ngũ cốc biển Đen: Bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu

Tàu chở ngũ cốc trong Sáng kiến ngũ cốc biển Đen chờ kiểm tra ở Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Reuters

Tháo gỡ điểm nghẽn

Vào tháng 7-2022, tại thành phố Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), Nga và Ukraine ký riêng rẽ các thỏa thuận với LHQ và Thổ Nhĩ Kỳ về xuất khẩu ngũ cốc của Nga và Ukraine, được gọi là Sáng kiến ngũ cốc biển Đen. Thỏa thuận này nhằm bảo đảm nguồn cung lương thực cho thị trường thế giới trong bối cảnh xung đột Nga-Ukraine và ban đầu có hiệu lực trong 120 ngày, sau đó được gia hạn thêm 120 ngày vào tháng 11-2022 và tiếp tục gia hạn 60 ngày vào ngày 18-3-2023 cho đến ngày 18-5-2023.

Trong cuộc thảo luận tại Istanbul vừa qua, Nga tuyên bố sẽ không gia hạn khi thỏa thuận hết hiệu lực vào ngày 18-5, nếu các yêu cầu nhằm loại bỏ những trở ngại đối với xuất khẩu ngũ cốc và phân bón của Nga không được đáp ứng. Cụ thể là kết nối lại Ngân hàng Nông nghiệp Nga (Rosselkhozbank) với hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT. Các yêu cầu khác bao gồm nối lại việc cung ứng máy móc và phụ tùng máy móc nông nghiệp, dỡ bỏ các hạn chế với bảo hiểm và tái bảo hiểm, tiếp cận các cảng, nối lại đường ống dẫn khí amoniac Togliatti-Odesa và ngừng phong tỏa tài sản cũng như tài khoản của các công ty Nga liên quan đến thực phẩm và xuất khẩu phân bón. Tuy nhiên, ngày 12-5, Bộ trưởng Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ Hulusi Akar cho biết các bên liên quan đến thỏa thuận Ngũ cốc biển Đen đạt tiến triển tốt với việc gia hạn sáng kiến này thêm 60 ngày.

Cùng với đó, Liên minh châu Âu (EU) bày tỏ "mối quan ngại nghiêm trọng" về các hạn chế do 5 quốc gia phía Đông áp đặt đối với ngũ cốc nhập khẩu của Ukraine, trong khuôn khổ của thỏa thuận đạt được vào cuối tháng 4 với Brussels. Theo đó, Ba Lan, Hungary, Slovakia và Bulgaria đơn phương cấm nhập khẩu ngũ cốc và các sản phẩm nông nghiệp khác từ Ukraine vào giữa tháng 4 vừa qua. Cụ thể, các nước này và Romania ký thỏa thuận với EC về "các biện pháp tự vệ" để cho phép họ ngăn chặn việc tiếp thị lúa mì, ngô, hạt cải dầu và hoa hướng dương Ukraine, với điều kiện là không cản trở quá cảnh của họ đến các nước châu Âu khác. Trước đó, việc EU dỡ bỏ thuế quan đối với hàng nhập khẩu từ Ukraine hồi tháng 5-2022 làm giảm giá thành nông sản tại các quốc gia EU. Vấn đề này được 12 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU), trong đó có Pháp và Đức, đề nghị Ủy ban châu Âu (EC) làm rõ về sự phù hợp của quyết định hạn chế nói trên với các quy tắc của châu Âu, nghĩa vụ của EU liên quan đến thỏa thuận hải quan với Ukraine và tác động đối với các quốc gia thành viên khác. EC cho biết sẽ sử dụng các biện pháp cần thiết, đặc biệt là để bảo đảm quá cảnh, vì mục tiêu quan trọng nhất là việc vận chuyển ngũ cốc.

Bảo đảm an ninh lương thực

Việc các bên liên quan nhanh chóng thực hiện các biện pháp để thông qua thỏa thuận trên là bởi Nga và Ukraine là những nhà cung cấp lương thực chính trên toàn cầu. Trước khi xung đột xảy ra, hai nước này chiếm tổng cộng 28% tổng lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu. Trước đây, sản phẩm nông nghiệp của Ukraine và Nga xuất khẩu chủ yếu qua những cảng ở biển Đen. Nhưng, khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra, các cảng ở biển Đen giáp Ukraine bị Nga phong tỏa. Sáng kiến ngũ cốc biển Đen cho phép Ukraine xuất khẩu các lô hàng ngũ cốc qua một số cảng biển được chỉ định, đồng thời giúp Nga xuất khẩu lương thực và phân bón dễ dàng hơn.

LHQ cho biết khoảng 30 triệu tấn ngũ cốc và thực phẩm đã được xuất khẩu từ Ukraine cho đến nay theo thỏa thuận ngũ cốc biển Đen, bao gồm khoảng 600 nghìn tấn ngũ cốc cứu trợ tại Afghanistan, Ethiopia, Kenya, Somalia và Yemen. Trong khi đó, trước thực tế nguồn cung thị trường có nguy cơ bị hạn chế, các Bộ trưởng Nông nghiệp G7 vừa nhóm họp ở Miyazaki (Nhật Bản) kêu gọi gia hạn thỏa thuận ngũ cốc biển Đen, cũng như tuân thủ đầy đủ và mở rộng phạm vi thỏa thuận này. Lời kêu gọi đưa ra trong bối cảnh các tổ chức quốc tế, trong đó có Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Chương trình Lương thực Thế giới, đều cảnh báo sự gián đoạn chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Hàng chục quốc gia đang ghi nhận lạm phát ở mức hai con số, trong khi 349 triệu người tại 79 quốc gia đối mặt tình trạng mất an ninh lương thực trầm trọng, trong đó nhiều quốc gia ở châu Phi được xác định là điểm nóng về nạn đói.

Các nhà quan sát nhận định, thỏa thuận ngũ cốc biển Đen cần được thực hiện đầy đủ để hàng triệu tấn ngũ cốc được xuất khẩu. Cùng với đó, các bên liên quan cần chung tay hành động khẩn cấp để giải quyết cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu đang ngày càng hiện hữu./.

Xuân Nhi (tổng hợp)