Dưa lưới
(HPĐT)- Một chiều hè oi bức, tranh thủ đi tản bộ đôi chút trên đường phố, tôi có ghé vào Cửa hàng rau sạch "Bác Tôm" ở phố Nguyễn Công Trứ (thành phố Hà Nội). Tôi chợt nhìn thấy trên quầy hoa quả có một loại dưa có tên dưa lưới. Tôi nhớ là đã thấy, thậm chí ăn loại dưa này không chỉ một lần. Nhưng cái tên dưa thì quả thật, tôi mới biết lần đầu.
Nghe tôi thắc mắc, cô nhân viên bán hàng giải thích: "Đây là một loại dưa, ruột giống dưa vàng và dưa hồng (một loại dưa có thịt vàng, hơi giống thịt quả dưa hấu còn non), nhưng ăn giòn và ngọt hơn". Chắc ngon hơn, nên giá dưa lưới đắt hơn dưa hồng bên cạnh. Tôi không quan tâm nhiều tới chuyện ngon hay không ngon, đắt hay rẻ mà ngạc nhiên với cái tên vừa lạ vừa ngộ này.
Tra “Từ điển tiếng Việt” bản mới nhất của Trung tâm Từ điển học (NXB Đà Nẵng, 2020) thì có tới 9 từ “dưa” và kết hợp “dưa + X”, có liên quan tới loại "cây thuộc loại bầu bí, có nhiều loài, quả dùng để ăn" này. Nhưng tôi chợt nhận ra, mỗi loại dưa lại được dân gian định danh theo những tiêu chí nhận diện khác nhau. Hướng định danh dựa theo ngoại hình của quả chiếm số lượng nhiều nhất.
Dưa lưới có 2 loại: Dưa lưới ruột vàng (vỏ quả có màu xanh thẫm, trên vỏ đan xen những gân sáng trắng dày, đan vào nhau giống như chiếc lưới, thịt quả màu vàng tươi); dưa lưới ruột xanh (vỏ quả có màu nâu khi chín, trên vỏ cũng có rất nhiều gân màu trắng xám đan nhiều lớp, thịt dưa màu xanh lá non, càng vào ruột dưa (vị trí gần hạt dưa) màu sắc cùi lại càng nhạt dần).
Về hình dạng, dưa lưới có hình tròn, hoặc tròn và hơi thuôn dài. Chính vì vỏ quả dưa này khi chín có vân lưới nên đặc tính đó được chọn để gọi tên.
Việc dựa vào đặc điểm ngoại hình của sự vật để đặt tên là xu hướng định danh thông dụng ở nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt. Các từ thuộc lĩnh vực khác "mô phỏng" hiện trạng như thế có khá nhiều, như báo đốm (loại báo có lông đốm đen và trắng), hươu cao cổ (hươu có cổ rất cao và dài), lợn bướu (lợn rừng có sừng, nom như bướu hai bên má), mèo mướp (mèo có bộ lông màu xám tro, có vệt vằn đen như vỏ ngoài quả mướp), ngựa vằn (ngựa lông màu trắng có vằn đen), cải xoăn mào gà (cải lá xoăn giống như mào gà), cau lùn (cau thấp cây), đậu trứng cuốc (đậu có hạt vân giống như vân trứng cuốc) v.v…
Dưa lưới có tên khoa học là Cucumis Melo, là một loại cây họ bầu bí (Cucurbitaceae) trồng ở miền nhiệt đới, được nhập vào Việt Nam từ châu Phi và Ấn Độ cũng chưa lâu lắm. Có lẽ vậy nên cái tên "dưa lưới" này chưa xuất hiện trong các cuốn từ điển từ mới tiếng Việt.
Lưới kia bắt cá ngoài ao.
Được dân gian mượn đặt vào tên dưa./.