Cao táp, rạp mưa

“Mống” (còn gọi là “mống cụt”) là danh từ chỉ một “đoạn cầu vồng hiện ra ở chân trời” (Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020). Như vậy, mống là một dạng cầu vồng “không đầy đủ” (Có lẽ vì thế mà dân gian liên tưởng tới cái mầm mới nhú của cây tre- mống tre “đậm và ngắn”). Cầu vồng là “hiện tượng quang học khí quyển, là hình vòng cung gồm nhiều dải sóng, phân biệt đủ bảy màu chính (đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím), xuất hiện trên bầu trời phía đối diện với mặt trời (hay mặt trăng), do hiện tượng các tia sáng mặt trời bị khúc xạ và phản xạ qua những giọt nước trong màn mưa hoặc mây mù tạo thành.” (Từ điển đã dẫn). Bình thường, nó được coi là một hiện tượng thiên nhiên, rất đáng chiêm ngưỡng (như một bức tranh đẹp). Nhưng cái được coi là “hiện tượng thiên nhiên kỳ thú” này là một dấu hiệu dự báo thời tiết rất đáng quan tâm. Thường là cầu vồng mống cụt xuất hiện là một điềm báo “trước sau sẽ có mưa và gió”. Chả thế mà dân gian có những câu: “Cầu vồng mống cụt, không lụt thì mưa”, “Mống bên đông, vồng bên tây, chẳng mưa dây cũng bão giật”... Lúc ấy, các bác nhà nông ta không thể đứng ngắm với tâm thế nhà thơ mà phải mau mau tính đến việc đối phó thế nào trước diễn biến thiên nhiên “lành ít dữ nhiều” này.

Trở lại với tục ngữ rút gọn “Cao táp, rạp mưa”. Ta thấy câu tục ngữ 4 âm tiết, chia thành hai vế này là hai tổng kết rõ ràng: “Mống mà hiện ra giữa lưng chừng trời là điềm trời sẽ nổi gió to; mống hiện ra gần sát đường chân trời là điềm trời sẽ đổ mưa dầm”. (Nguyễn Đức Dương, Từ điển Tục ngữ Việt, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2010). “Rạp” trong tục ngữ này (mống rạp) là một từ hàm chỉ sự thấp, ngắn của mống (lúa rạp xuống đồng, cúi rạp xuống). Người ta căn cứ vào kích thước “ngắn, dài” của mống khi xuất hiện mà phán đoán sự cố thời tiết: Mống mọc cao thì sẽ gió (dông, bão táp) còn mống mọc thấp thì sẽ mưa (mưa rào, mưa dầm). Lẽ thường, trước khi mưa có thể có gió giật, sấm chớp. Còn “mống cụt” thường chỉ có mưa (không có gió hoặc gió không đáng kể). Mức độ ảnh hưởng (hay tác hại) của mống cao, mống thấp, mống dài, mống cụt, mống bên đông và mống bên tây là khác nhau. Từ kinh nghiệm này mà nhà nông sẽ có cách ứng phó khác nhau. Bảy sắc cầu vồng mà các em học sinh được dạy để phân biệt bày màu quang phổ, mỗi màu ứng với một bước sóng khác nhau hóa ra lại ẩn chứa biết bao điều thú vị cần suy ngẫm.

Trên trời có cái cầu vồng

Có cả mống cụt đằng đông sờ sờ.

(Ca dao)

PGS.TS PHẠM VĂN TÌNH