Nga rút khỏi Thỏa thuận ngũ cốc biển Đen: Nguy cơ với an ninh lương thực toàn cầu

Tàu chở ngũ cốc xuất khẩu qua biển Đen. Ảnh: AFP

Đòn giáng mạnh vào an ninh lương thực

Ukraine được mệnh danh là "vựa lúa mì của châu Âu", cung cấp khoảng 10% thị phần xuất khẩu lúa mì toàn cầu và gần một nửa sản lượng dầu hướng dương của thế giới. Trước khi chiến sự bùng phát, Ukraine xuất khẩu khoảng 5 triệu tấn ngũ cốc mỗi tháng, trong đó, gần 90% xuất đi từ các cảng ở biển Đen.

Chiến dịch quân sự của Nga hồi tháng 2-2022 bóp nghẹt tuyến đường này. Ukraine chuyển ngũ cốc về phía Tây, xuất khẩu bằng đường bộ và đường sắt qua châu Âu, nhưng cơ sở hạ tầng không đồng bộ và giao tranh ác liệt khiến việc vận chuyển trở nên tốn kém và chậm chạp, không thể thay thế cho thương mại đường biển. Mùa xuân năm 2022, hàng triệu tấn ngũ cốc bị kẹt trong những kho chứa ở các cảng của Ukraine, gây áp lực lớn lên nguồn cung lương thực toàn cầu, vốn căng thẳng do đại dịch COVID-19 và hạn hán ở nhiều khu vực. Lo ngại về nguy cơ mất an ninh lương thực, nhiều nước hạn chế xuất khẩu lúa gạo cũng như phân bón, đẩy giá lên cao, khiến các nước nghèo khó tiếp cận lương thực hơn.

Thỏa thuận ngũ cốc biển Đen đã ngăn chặn được thảm họa tồi tệ nhất xảy ra. Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres ca ngợi thỏa thuận này như "ngọn hải đăng hy vọng" khi Thổ Nhĩ Kỳ và Liên hợp quốc làm trung gian đạt được thỏa thuận giữa các phía vào tháng 7-2022. Tính đến tháng 7-2023, Chương trình Lương thực thế giới mua khoảng 80% lúa mì thông qua thỏa thuận này và chuyển khoảng 725.000 tấn đến những nơi thiếu lương thực nhất trên thế giới, như Afghanistan, Yemen, Somalia... Tuy nhiên, trên thực tế, không có nhiều ngũ cốc Ukraine đến được tay các nước nghèo như Liên hợp quốc hình dung ban đầu. Trung Quốc là bên nhập khẩu lớn nhất, mua khoảng 25% lượng ngũ cốc xuất khẩu của Ukraine. Nhưng thỏa thuận giúp ổn định phần nào giá lương thực toàn cầu và ngăn nguy cơ mất an ninh lương thực trở nên trầm trọng hơn. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính khoảng 345 triệu người sẽ rơi vào cảnh mất an ninh lương thực ở mức độ cao vào năm 2023, với hàng triệu người phải đương đầu với nạn đói ở những nơi như Burkina Faso, Mali, Somalia và Nam Sudan.

Đi tìm cánh cửa cho thỏa hiệp

Thông điệp Tổng thống Nga Vladimir Putin đưa ra rất rõ ràng: Điện Kremlin tuyên bố rút khỏi thỏa thuận ngũ cốc biển Đen do các quyền lợi của Nga không được bảo đảm theo Bản ghi nhớ giữa Nga và Liên hợp quốc. Phía Nga khẳng định sẵn sàng quay trở lại thỏa thuận nếu tất cả các điều khoản được thực hiện. Những phát biểu này của ông Putin được coi như “tối hậu thư” nhằm vào phương Tây, buộc các nước phương Tây trong vòng 90 ngày phải thực hiện yêu cầu của Nga, được ghi trong bản ghi nhớ.

Là một bên ký kết thỏa thuận, Nga được Liên hợp quốc cam kết sẽ tạo điều kiện để xuất khẩu sản phẩm phân bón và nông sản của Nga. Tuy nhiên, phía Nga cho rằng, tiến độ thực hiện các điều khoản ghi trong Biên bản ghi nhớ này chậm chạp và các lệnh trừng phạt của phương Tây nhằm vào Nga, trong đó có việc ngừng kết nối các ngân hàng của Nga với hệ thống SWIFT gây nhiều khó khăn cho hoạt động xuất khẩu hàng hóa của nước này.

Mặc dù vậy, dấu hiệu tích cực thời gian quan cho thấy, các bên trong đó có Nga và Ukraine đều thiện chí muốn gia hạn thỏa thuận. Hiện Nga đang ra thời hạn 3 tháng để Liên hợp quốc thực hiện đầy đủ các điều khoản của bản ghi nhớ mà 2 bên đã ký kết. Trong nỗ lực mới nhất, ngày 21-7, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan cho biết các cuộc thảo luận theo dự kiến giữa ông và người đồng cấp Nga Vladimir Putin sẽ mở đường cho việc khôi phục Thỏa thuận ngũ cốc biển Đen. Đồng thời kêu gọi các nước phương Tây cân nhắc những yêu cầu của Moskva.

Theo nhận định của các nhà quan sát, kịch bản xấu với thị trường lương thực thế giới chính là việc tăng giá lương thực toàn cầu. Việc chấm dứt thỏa thuận ngũ cốc cũng sẽ gây thêm áp lực lên giá năng lượng trong bối cảnh hạn hán ở châu Âu và tác động từ El Nino… Vì vậy, sự hồi đáp của phương Tây đóng vai trò then chốt giúp tháo gỡ bế tắc./.

Quang HUy (tổng hợp)