Giải Nobel Văn học 2023: Vinh danh tác giả “những điều không thể nói thành lời”

Chủ nhân giải Nobel Văn học 2023 Jon Fosse. Ảnh: AFP

Sự nghiệp lừng lẫy

Trong cuộc họp báo công bố giải Nobel Văn học 2023, ông Anders Olsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel về văn học nhận định, “Các tác phẩm văn học lớn của Jon Fosse đa dạng về thể loại, gồm khoảng 40 vở kịch và vô số tiểu thuyết, tuyển tập thơ, tiểu luận, sách thiếu nhi và các bản dịch. Ông kết hợp giữa ngôn ngữ và bản chất của nền tảng Na Uy với các kỹ thuật nghệ thuật theo chủ nghĩa hiện đại”.

Ông Jon Fosse, sinh năm 1959, ở thành phố Haugesund, phía Tây Na Uy. Ông học tại Đại học Bergen và nghiên cứu văn học so sánh, sau đó bắt tay vào sự nghiệp văn chương. Cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là “Raudt”, “Svart” (đỏ, đen), được xuất bản năm 1983. Vở kịch đầu là “Og aldri skal vi skiljast” (“Và chúng ta sẽ không bao giờ chia tay”), được biểu diễn và xuất bản năm 1994. Bên cạnh tiểu thuyết, Fosse còn viết truyện ngắn, thơ, sách thiếu nhi, tiểu luận và kịch. Các tác phẩm của ông được dịch sang hơn 40 thứ tiếng và các vở kịch có hơn 1.000 phiên bản.

Năm 2003, Fosse được trao Huân chương Quân công của Tổng thống Pháp. Ông được báo Daily Telegraphxếp hạng thứ 83 trong danh sách 100 thiên tài còn sống. Năm 2011, Fosse được trao tặng tòa nhà Grotten, nơi ở danh dự thuộc sở hữu của Nhà nước Na Uy, nằm trong khuôn viên Cung điện Hoàng gia ở trung tâm thành phố Oslo. Đây là vinh dự được Vua Na Uy đặc biệt ban tặng vì những đóng góp với nghệ thuật và văn hóa Na Uy…

Nhà văn Fosse cho biết, khi hay tin giành giải Nobel Văn học, ông “choáng ngợp và có phần sợ hãi”. Ông tuyên bố: “Tôi coi đây là giải thưởng dành cho văn học mà mục tiêu trước hết là bản thân văn học mà không cần cân nhắc gì khác”. Ông Fosse viết bằng Nynorsk - thứ tiếng ít phổ biến trong hai ngôn ngữ chính thức của Na Uy. Nhà văn 64 tuổi nói, ông coi giải Nobel là sự công nhận đối với Nynorsk và phong trào quảng bá ngôn ngữ này. Được biết đến với cái tên “tiếng Na Uy mới”, với khoảng 10% dân số cả nước sử dụng, phiên bản ngôn ngữ Fosse sử dụng được phát triển vào thế kỷ 19 với các phương ngữ nông thôn làm nền tảng.

Ngày nay, Jon Fosse là một trong những nhà viết kịch có tác phẩm được biểu diễn rộng rãi nhất trên thế giới, đồng thời các tác phẩm văn xuôi của ông cũng ngày càng được đánh giá cao.

Từ năm 1901 đến nay, có 116 giải Nobel Văn học, trao tặng 120 cá nhân. Trong đó, có 17 phụ nữ vinh danh tại giải thưởng này. Chủ nhân giải Nobel 2023, được trao phần thưởng bằng tiền mặt, với tổng trị giá 11 triệu krona Thụy Điển (tương đương 986.000 USD).

Nỗ lực “làm mới” giải thưởng

Sau khi trải qua một số lùm xùm hồi năm 2018, Viện Hàn lâm Thụy Điển rất nỗ lực để hoạt động trao giải tạo nên hiệu ứng tốt trong giới văn chương quốc tế.

Năm 2022, Giải Nobel Văn học được trao tặng nữ nhà văn người Pháp Annie Ernaux (82 tuổi) vì “lòng can đảm, sự nhạy bén sắc lạnh mà bà sử dụng để khám phá căn nguyên, sự bất hòa và những hạn chế của ký ức cá nhân”. Ủy ban Nobel đánh giá các tác phẩm của nhà văn Ernaux có giọng văn kiên quyết, được viết bằng những câu từ đơn giản nhưng vô cùng chỉn chu. Năm 2021, giải thưởng được trao tặng nhà văn người Anh gốc Tanzania - ông Abdulrazak Gurnah. Ông Gurnah có những tác phẩm khai thác đề tài về người xa xứ, sự phân biệt chủng tộc và những hệ lụy của chủ nghĩa thực dân.

Những năm gần đây, kết quả bình chọn và trao giải Nobel Văn học cho thấy Viện Hàn lâm Thụy Điển nỗ lực thay đổi, làm mới giải thưởng. Mục đích là để phản ánh sự bình đẳng giữa các nền văn chương, cũng như để tôn vinh các tác giả có tác phẩm phản ánh được những vấn đề của thời đại./.

Đình Trọng (tổng hợp)