“Lạc ngõ bắt đuôi trâu”
(HPĐT)- Đó là câu tục ngữ có xuất xứ từ miền Trung. Tuy nhiên, nó còn được viết là: “Lạc đường bắt đuôi chó, lạc ngõ bắt đuôi trâu” (hay “Lạc đường nắm đuôi chó, lạc ngõ nắm đuôi trâu”). Đây là biến thể có tính toàn dân và có lẽ khi đọc lên, hầu hết các từ ngữ đều rõ ràng, tường minh. Nhưng câu tục ngữ này vẫn có điều phải bàn thêm.
.png)
Câu này nói về chuyện ai đó đi đâu đấy, nhưng thế nào lại bị lạc đường về. Những tình huống như vậy hẳn là không hiếm gặp, nhất là đối với những người ở vùng nông thôn, rừng núi đi xa vì công việc (đi làm ở cánh đồng xa, vào rừng, lên núi chẳng hạn). Khi bị mất phương hướng không có ai chỉ dẫn, một trong những giải pháp tình huống là trông cậy vào con vật nuôi của mình. Thì đây, hai con vật quen thuộc của mỗi nhà nông là chó và trâu. Chó là "gia súc thuộc nhóm ăn thịt, nuôi để giữ nhà hay để đi săn". Còn trâu là "động vật nhai lại, sừng rỗng và cong, lông thưa và thường có màu đen, ưa đầm nước, người ta nuôi để lấy sức kéo, thịt và sữa". Cả trâu và chó đều là hai con vật có ích, giúp nhà nông trong lao động (cày bừa, kéo xe) hay trông nhà giữ cửa.
Tác giả Nguyễn Đức Dương (trong “Từ điển tục ngữ Việt”, NXB thành phố Hồ Chí Minh, 2010) có giải nghĩa câu này là "Lạc đường (về nhà) thì hãy nắm lấy đuôi lũ chó, lạc ngõ (dẫn vào nhà) thì hãy nắm lấy đuôi lũ trâu (vì đó là hai giống vật giỏi nhớ đường về hơn hết thảy)".
Tuy nhiên, người đọc có thể thắc mắc, là cùng giúp giải quyết chuyện "lạc" nhưng tại sao "lạc đường" và "lạc ngõ" lại có chuyện khác nhau để rồi với mỗi loại "lạc" lại dựa vào một con vật? Nếu trâu và chó đều có khả năng "nhớ đường" thì con nào dẫn đường chả được?
Trước hết, ta cần phân biệt "lạc đường" và "lạc ngõ" không giống nhau về khoảng cách lạc.
Theo kinh nghiệm dân gian thì loài chó, có bộ óc thông minh hơn, với tố chất đánh hơi phân biệt sự vật và định vị không gian tốt hơn loài trâu vốn chỉ có khả năng định hướng trong phạm vi gần. Người đi cày dẫn trâu về đến làng, xuống ao rửa chân để trâu trên bờ, trâu có thể đủng đỉnh tự tìm đường về ngõ, về nhà và về chuồng. Tuy nhiên, nếu thả trâu bơ vơ giữa cánh đồng rộng, hay trên rừng, trên núi khá xa nhà, thì trâu hoàn toàn mất khả năng tìm lối về. Trong khi đó, bất cứ con chó nào cũng có thể lần ra đường về kể từ nơi xuất phát. Không ít trường hợp, có những chú chó bị thất lạc ở nơi rất xa, trong nhiều ngày, tưởng là mất. Ấy thế mà người ta lại thấy chú thình lình trở về trong niềm vui bất ngờ của gia chủ. Rõ ràng, bản năng "nhận biết" và "nhớ" của hai loài vật này là không giống nhau.
Lạc đường, lạc ngõ khác nhau
Lúc nhờ chó, lúc nhờ trâu dẫn về...