Chèo cổ khẳng định sức sống
(HPĐT)- Thời gian gần đây, nhiều đơn vị nghệ thuật tại nước ta phục dựng các vở chèo hoặc trích đoạn chèo cổ, để lại nhiều ấn tượng với người xem. Đây chính là cách để các nhà hát, các đơn vị sân khấu truyền thống bảo tồn cũng như phát triển nghệ thuật sân khấu chèo trước sự áp đảo của những loại hình văn hóa giải trí thời đại mới.
Cảnh trong vở chèo cổ “Trương Viên” của Nhà hát chèo Hà Nội.
P GS.TS Trần Trí Trắc, Phó trưởng ban lý luận- phê bình sân khấu (Hội nghệ sĩ sân khấu Việt Nam) chia sẻ, có một thời các nhà hoạt động sân khấu tiến hành khai thác vốn cổ, cải biên và viết lại, thì chèo cổ lại không được lưu giữ lại những đặc trưng vốn có. Hầu hết, chèo đều bị “kịch hóa”, bị chuyển hóa bản sắc độc đáo của mình sang tên gọi mới “kịch chèo”. Trong bối cảnh nghệ thuật chèo ngày càng được “hiện đại hóa”, chèo cổ đang dần mai một, mất đi những làn điệu cổ.
Tuy nhiên, thời gian gần đây, không ít đơn vị nghệ thuật nỗ lực phục dựng các vở chèo cổ thuộc dòng “kinh điển” của sân khấu truyền thống nước nhà. Sau buổi tổng duyệt ra mắt giới chuyên môn, ngày 9-12, Nhà hát chèo Hà Nội chính thức công diễn vở “Trương Viên” – một trong những tác phẩm chèo cổ của Việt Nam. Vở chèo trên do NSND Trần Quốc Chiêm phục dựng và nâng cao; nhà văn, nhà viết kịch Lộng Chương và NSƯT Bùi Đức Hạnh biên soạn, chỉnh lý; đạo diễn vở chèo này là NSƯT Cao Kim Điền. Với bản dựng lần này, NSND Trần Quốc Chiêm rất tâm huyết trong việc gìn giữ những yếu tố mẫu mực của chèo cổ, chi tiết và tỉ mỉ từng động tác, từng điệu hát để gìn giữ những giá trị bản sắc của chèo. Bên cạnh đó, “Trương Viên” được thêm vào những điệu múa, để vở diễn uyển chuyển hơn và góp phần tăng thêm sự hấp dẫn của một vở chèo cổ. “Nội dung vở chèo cổ Trương Viên ca ngợi lòng hiếu thảo của nàng dâu với mẹ chồng, tình cảm phu thê, tình mẫu tử, đồng thời lên án chiến tranh phi nghĩa. Vở diễn có sự tham gia của các diễn viên trẻ tuổi ngoài đôi mươi vào các vai chính, các diễn viên trẻ đều thể hiện được tài năng, niềm đam mê với nghệ thuật sân khấu chèo truyền thống”, NSND Trần Quốc Chiêm chia sẻ.
Trước đó không lâu, Nhà hát chèo Hà Nội cũng phục dựng vở chèo cổ “Quan âm Thị Kính”, các buổi diễn đều trong tình trạng “cháy vé”. Đây là vở diễn kinh điển, cũng là các “vai mẫu” trong chèo truyền thống, như: Thị Màu, Xã trưởng, Mẹ Đốp… Trong bản dựng mới nhất, Nhà hát Chèo Hà Nội vẫn đảm bảo đúng tinh thần và các lề lối của chèo cổ, nhưng lồng vào đó là hơi thở của cuộc sống hôm nay qua “Quan âm Thị Kính”. Diễn biến vở chèo được giữ nguyên kịch bản gốc, tái hiện câu chuyện bi kịch của Thị Kính. Nàng định cắt sợi râu mọc ngược trên mặt chồng mình- Thiện Sỹnhưng lại bị vu oan tội giết chồng. Thị Kính đi tu, lấy tên Kính Tâm, nhưng một lần nữa bị Thị Màu đổ oan tội thông dâm vì khước từ tình cảm của ả. Kính Tâm sống trong sự ghẻ lạnh của dân làng, nhưng vẫn yêu thương, chăm sóc con của Thị Màu. Đến khi qua đời vì kiệt sức, Kính Tâm mới được minh oan, sau hóa thành Phật Quan Thế Âm. Người xem có lúc xúc động rơi nước mắt, lại có khi bật cười với màn đối đáp của mẹ Đốp và thầy xã trưởng, hay cảnh thầy mù mắng cụ đồ điếc cùng câu thoại hóm hỉnh, sâu cay.
Nhà hát chèo Việt Nam cũng vừa chinh phục công chúng yêu sân khấu truyền thống với vở chèo cổ “Trinh Nguyên” - một trong bảy vở chèo cổ đầu tiên của nghệ thuật sân khấu chèo Việt Nam. Vở diễn là câu chuyện kể về nàng “Trinh Nguyên” – người phụ nữ tài đức vẹn toàn, nhưng không may sớm lâm vào cảnh mẹ góa con côi. Được trời phú cho tài dệt lụa, nàng tần tảo sớm hôm nuôi hai đứa con – một là con đẻ và một là con chồng học hành nên người. Rủi thay, hai đứa trẻ ngoan hiền bỗng bị hàm oan vì tội giết người, và cái án tử là phán quyết được định sẵn… NSND Vũ Ngọc Cải, Giám đốc nhà hát chèo Thái Bình cho biết, gần đây, đơn vị cũng phục dựng lại những tích chèo cổ nổi tiếng với những bài học đạo lý, giáo huấn con người sâu sắc. Dù là các tích chèo cổ nhưng không hề cũ với cuộc sống hôm nay và là điều mà các nghệ sĩ trong nghề rất tâm đắc. Nhà hát chèo Thái Bình biểu diễn các trích đoạn chèo cổ như “Nghinh hương quán”, “Phù thủy sợ ma”, “Tuần Ty- Đào Huế”, “Thị Màu lên chùa”, “Súy Vân giả dại”... và mỗi đêm công diễn, các hàng ghế của nhà hát đều chật kín khán giả. “Nhìn những gương mặt háo hức, những ánh mắt say mê, những nụ cười, những tràng pháo tay sau mỗi vở diễn mới hiểu, dù cuộc sống có biến thiên từng ngày, nhưng nghệ thuật truyền thống luôn có chỗ đứng trong lòng khán giả”, NSND Vũ Ngọc Cải chia sẻ.
Một điều đáng mừng bởi những vở chèo hoặc tích chèo cổ kể trên của Nhà hát chèo Việt Nam, Nhà hát chèo Hà Nội và Nhà hát chèo Thái Bình đều giữ được tính nguyên bản và do lớp nghệ sĩ mới, trẻ tuổi của các nhà hát thể hiện. Hơn thế nữa, các buổi diễn đều thu hút đông đảo khán giả và rất nhiều người mua vé qua đường dây nóng hoặc hệ thống bán vé trực tuyến của các nhà hát. Rõ ràng, những vở chèo cổ vẫn có chỗ đứng vững chắc trong lòng khán giả nếu được các nghệ sĩ đầu tư tâm sức, tài năng của những người nghệ sĩ.
NSƯT Thu Huyền, Phó giám đốc phụ trách Nhà hát chèo Hà Nội cho biết, đơn vị đang triển khai chương trình phục dựng các vở chèo cổ đặc sắc của nghệ thuật chèo Việt Nam. Đây không chỉ là hoạt động bảo tồn vốn cổ, mà còn tạo điều kiện để các nghệ sĩ trẻ nâng cao nghề nghiệp, thể hiện các vai mẫu trong chèo và cao hơn, đó là hướng đến bảo tồn “sống” chèo từ lớp diễn viên trẻ hôm nay.