Phong phú hình tượng rồng trên kiến trúc cổ

Đình Kênh với nhiều điêu khắc rồng đặc sắc là điểm tổ chức các buổi diễn xướng ca trù. Ảnh: Đỗ Hiền

Hình tượng rồng thường gắn liền với quyền uy của vua, chúa các triều đại phong kiến. Bởi vậy, phù điêu rồng thường xuất hiện phổ biến ở các đình, đền, nơi thờ tự các vị vua chúa. Ở Hải Phòng, đình Hàng Kênh (phố Nguyễn Công Trứ, quận Lê Chân) thờ Đức vương Ngô Quyền được xây dựng cách đây hơn 300 năm là một trong những công trình mang nhiều hình tượng rồng nhất. Theo thống kê của Bảo tàng thành phố, di tích lịch sử cấp quốc gia này có hơn 260 mảng chạm khắc, với khoảng 400 hình tượng rồng, trải khắp từ trong ra ngoài đình.

Nhà nghiên cứu Tạ Minh Đức, Phòng Nghiệp vụ quản lý di tích (Bảo tàng thành phố) chia sẻ: Ngay khi bước chân qua cổng đình, ta có thể thấy hình tượng đồ án “Lưỡng long chầu nhật” khá tỉ mỉ, chi tiết phía trên mái đình. Còn trên tượng Đức vương Ngô Quyền tại chính điện cũng được chạm nổi đồ án “hổ phù, long vân” trên áo khoác long cổn, đồ án “lưỡng long chầu nguyệt” trên mũ cánh chuồn. Hay như khu tiền tế của đình này, với 7 gian, dài 29,99 m, rộng 10,25 m được bao quanh bốn vách bằng các tấm gỗ lim dày đặc các mảng chạm trổ hình rồng. Các đầu đao phía ngoài thanh xà, gồ đều được chạm khắc hình rồng kết hợp với một số linh vật khác, như phượng, nghê, để làm giảm bớt sự nặng nề của mái đình. Hình tượng rồng tại đình Hàng Kênh mang những nét điển hình của rồng thời Lê Trung Hưng (1533-1789), nên có hình thái uốn lượn nhiều, các chi tiết như râu, sừng, vân mây đều có xu hướng kéo dài, trong khi đó phần vảy không có sắc cạnh, tạo cảm giác hiền hòa hơn. Cũng nhờ vậy mà mỗi khi bước chân vào đình, du khách đều thấy nhẹ nhàng thanh thoát thay vì quá trang nghiêm tại nơi thờ tự vua chúa.

Ngôi đình cổ khác cũng có nhiều hình tượng rồng được nhiều người nhắc tới là đình Kiền Bái (huyện Thủy Nguyên), nơi thờ các vị thành hoàng Tòng Tiền và Lôi Công, là anh em sinh đôi âm phù Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đánh thắng giặc Nguyên năm 1288 trên sông Bạch Đằng. Tại đây, rồng khá phổ biến trong các hoạt cảnh trang trí, dù là chạm nổi, chạm lộng hay chạm bong kênh, bong hình, ở giữa trung tâm luôn là hình rồng lớn có thân mập, ngắn lượn từ dưới lên, đầu ngóc cao, mặt quay ra ngoài. Rồng có đầu to, trán dô, miệng há rộng, mũi sư tử và tóc là các cụm đao lửa hình mũi mác bay về sau tạo cảm giác sống động cho người tới chiêm bái. Thân rồng tròn lẳn phủ một lớp vảy rắn nổi, chân có bốn móng sắc nhọn như cựa gà chọi. Chung quanh rồng mẹ dù đang vuốt râu hay hí thủy, có rất nhiều rồng con trong một tổng số lẻ như: 5, 7, 9, 11 và 13. Còn trên chiếc kiệu cổ của đình, lại được chạm khắc hình tượng rồng thời Nguyễn với nhiều nét đặc trưng cho vua chúa. Ngoài ra, tại đình còn có một số hình tượng những con vật trong hàng tứ linh như lân, phượng.

Không dày đặc như hình tượng rồng trong đình, đền, ở các ngôi chùa tại Hải Phòng hình tượng rồng cũng xuất hiện, nhưng chủ yếu ở vị trí mái chùa, bậc lên xuống. Theo các nhà nghiên cứu của Bảo tàng thành phố, hình tượng rồng trong các ngôi chùa ở thời Lý (1009-1225), đồ án rồng được đắp nhiều nhất là “Lưỡng long chầu lá đề”. Ngay tại chùa tháp Tường Long, nằm trên đỉnh Long Sơn, ngọn núi cao nhất trong dãy Cửu Long ở bán đảo Đồ Sơn (quận Đồ Sơn), các nhà khảo cổ tìm được hiện vật có hình đầu rồng, rồng trong lá bồ đề được làm bằng đất nung từ thời Lý, thế kỷ thứ 11.

Sau thời Lý, hình tượng rồng trong kiến trúc chùa cũng có nhiều thay đổi tương ứng. “Lưỡng long” không còn “chầu lá đề” như trước, thay vào đó là hình tượng mặt trăng hoặc mặt trời. Những hình tượng này có thể tìm thấy ở chùa Do Nha, xã Tân Tiến hay chùa Chiêu Tường, xã An Hưng (cùng thuộc huyện An Dương). Vào giai đoạn này, rồng còn được chạm khắc dưới các văn bia, đôn kê tượng thờ tam bảo hay khảm trực tiếp vào nhang án, càng tôn lên vẻ uy nghiêm của hình tượng rồng trong cả dân gian và cả văn hóa tín ngưỡng của người dân./.

Minh An