Nhìn lại thế giới 2023: Phục hồi trong bấp bênh

Lãnh đạo Mỹ - Trung gặp bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Mỹ tháng 11-2023, nối lại đối thoại giữa 2 cường quốc. Ảnh: AFP/TTXVN

“Chảo lửa” Trung Đông bùng cháy

Việc phong trào Hồi giáo Hamas bất ngờ tấn công Israel ngày 7-10-2023 kéo theo chiến dịch quân sự trả đũa quy mô lớn, với sự tham gia của tất cả các lực lượng hải-lục-không quân từ Nhà nước Do Thái, biến dải Gaza thành “chảo lửa”. Hơn 21,3 nghìn người ở dải đất này bỏ mạng do các cuộc pháo kích, không kích dữ dội; phía Israel cũng thiệt hại hơn 1,2 nghìn người, hàng trăm người bị bắt làm con tin. Các nỗ lực trung gian của quốc tế và các nước trong khu vực chỉ đem lại lệnh ngừng bắn trong thời gian 1 tuần ngắn ngủi, không đủ mở đường thoát cho những dân thường đang tuyệt vọng. Tình cảnh tại dải đất ven Địa Trung Hải thực sự là một cuộc khủng hoảng nhân đạo, với 2,4 triệu người thiếu thốn trầm trọng thực phẩm, nước uống, thuốc men và nhu yếu phẩm.

Xung đột có nguy cơ lan sang các nước láng giềng, khu vực biên giới Israel với các nước Syria và Liban liên tục chứng kiến các cuộc tấn công bằng rocket giữa quân đội Israel và các nhóm vũ trang. Tuyến hàng hải qua biển Đỏ trở nên nguy hiểm với các vụ tấn công do lực lượng Houthi ở Yemen tiến hành nhằm vào các tàu thương mại lưu thông qua đây để ủng hộ Hamas. Tiến trình hòa giải giữa nhà nước Do Thái với các quốc gia Arab vừa mới bắt đầu không lâu cũng bị đình chỉ vô thời hạn; người Do Thái ở khắp nơi trên thế giới đối mặt với các hành động cực đoan do hệ lụy từ cuộc xung đột tại Gaza.

Chiến sự tại Ukraine tiếp tục chi phối quan hệ quốc tế

Tuy nhiên, điều đáng nói về cuộc khủng hoảng Ukraine năm 2023 là sự thất vọng của Kiev đối với liên minh phương Tây, vốn cũng đang rạn nứt khi cuộc xung đột kéo dài vẫn chưa tìm thấy lối ra.Tổng thống Ukraine Volodymir Zelensky có một năm vô cùng bận rộn với hàng loạt chuyến công du nước ngoài, xuất hiện ở nhiều diễn đàn quốc tế, thậm chí không ngần ngại ngỏ ý tới Israel đúng lúc cao điểm của giao tranh tại dải Gaza. Mặc dù vậy, phản hồi của các nước không mang lại kết quả như mong đợi của ông Zelensky về việc tăng viện trợ quân sự và thêm hỗ trợ tài chính cho Kiev. Đề xuất của Tổng thống Mỹ Joe Biden về việc cấp khoản viện trợ mới cho Kiev không nhận được sự ủng hộ của các nghị sĩ Quốc hội, trong đó có cả những thành viên đảng Dân chủ. EU và NATO đều chưa sẵn sàng đáp ứng đề nghị kết nạp Ukraine khi cho rằng Kiev vẫn còn cần nhiều cải thiện mới đủ điều kiện, tiêu chuẩn được gia nhập các khuôn khổ hợp tác này.

Kinh tế toàn cầu chật vật phục hồi

Do những hệ lụy từ bất ổn địa chính trị và các thách thức an ninh phi truyền thống, năm 2023 là một trong những giai đoạn ảm đạm nhất của kinh tế toàn cầu kể từ cuộc khủng hoảng tài chính thế giới năm 2007-2008.Theo nhận định của các định chế tài chính hàng đầu thế giới, kinh tế thế giới tăng trưởng thấp hơn mức tăng 3,3 đến 3,5% của năm 2022. Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cho rằng tăng trưởng của thế giới năm 2023 ở mức 3%, trong khi con số dự báo của Ngân hàng Thế giới (WB) chỉ khoảng 2,9%.

Tình trạng gián đoạn về nguồn cung năng lượng, lương thực khiến sức ép về giá vẫn đè nặng lên nền kinh tế nhiều quốc gia. Điển hình như giá dầu, trong năm 2023 tăng khoảng 25% do việc Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ và đối tác (OPEC+) duy trì chính sách cắt giảm sản lượng… Chuỗi tăng lãi suất kéo dài của các ngân hàng trung ương Mỹ và EU phần nào phát huy tác dụng khi lạm phát dần hạ nhiệt vào những tháng cuối năm. Theo dự báo của IMF, lạm phát năm 2023 sẽ ở mức 5,9%, giảm đáng kể so với mức 9,2% của năm trước, nhưng vẫn ở mức quá cao so với bình thường.

Sức ép phải giải bài toán cân bằng giữa kiềm chế lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng phần nào được giải tỏa vào những tháng cuối năm, nhờ chỉ số lạm phát được cải thiện, trong khi thị trường việc làm phục hồi. Điều này giúp các ngân hàng trung ương có thể “hãm phanh” đà tăng lãi suất.

Giữa khó khăn, vẫn có những điểm sáng đáng khích lệ. Mỹ vượt qua vòng xoáy suy thoái, tăng trưởng ổn định trong năm 2023. Hàng loạt nền kinh tế thị trường mới nổi cũng cho thấy sức bền và khả năng phục hồi mạnh. Theo IMF, các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, nhất là ở khu vực châu ÁThái Bình Dương, có thể đạt mức tăng trưởng GDP khoảng 4%, trong đó Việt Nam là một trong những nước được đánh giá tích cực về duy trì tăng trưởng.

Xu thế mở rộng hợp tác, xích lại gần nhau

Trong lúc châu Âu và Trung Đông loay hoay tìm lối thoát cho các điểm nóng xung đột, các diễn biến tại Ấn Độ Dương– Thái Bình Dương cho thấy khu vực này tiếp tục dẫn dắt xu thế hợp tác trong quan hệ quốc tế trong năm 2023.

Quan hệ Mỹ- Trung, vốn đóng vai trò chi phối các mối quan hệ trong khu vực và thế giới, trong năm 2023 trải qua cả hai sắc thái căng thẳng và hòa dịu. Sự cố máy bay chiến đấu của Mỹ bắn hạ khinh khí cầu Trung Quốc đi qua không phận Mỹ ở ngoài khơi bang South Carolina khiến quan hệ giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới rơi vào căng thẳng, với liên tục các động thái mang tính thách thức lẫn nhau về quân sự. Trong lúc tưởng như quan hệ khó tránh khỏi bùng phát “xung đột nóng”, tín hiệu hòa hoãn được phát đi từ phía Washington với những chuyến ngoại giao con thoi của các quan chức hàng đầu chính phủ, như Ngoại trưởng, Bộ trưởng Bộ Tài chính… Các chuyển động ngoại giao tích cực này giúp hiện thực hóa cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Joe Biden và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 11-2023 bên lề hội nghị Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương ở San Francisco (Mỹ), sự kiện được xem là giúp nhen nhóm lại tinh thần đối thoại và hợp tác giữa hai cường quốc.

Tam giác quan hệ Nhật - Hàn-Trung với rất nhiều phức tạp do yếu tố lịch sử để lại cũng ghi nhận bước tiến tích cực trong năm 2023, khi 3 nước nhất trí nối lại các khuôn khổ 3 bên sau thời gian gián đoạn do căng thẳng. Liên kết chặt chẽ về kinh tế là một động lực lớn để ba quốc gia đều muốn cải thiện quan hệ.

Một dấu ấn nữa về hợp tác trong năm 2023 là việc một loạt khuôn khổ liên kết khu vực và quốc tế mở rộng và kết nạp thêm thành viên. Tháng 5-2023, tại Hội nghị cấp cao lần thứ 42, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) thông qua lộ trình kết nạp Timor Leste làm thành viên chính thức. Tháng 8-2023, Nhóm BRICS (gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi) nhất trí mời 6 quốc gia Argentina, Ai Cập, Iran, Ethiopia, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) gia nhập từ năm 2024. Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) cũng mở rộng đáng kể quy mô khi trao tư cách thành viên thường trực cho Liên minh châu Phi (AU) tại hội nghị thượng đỉnh ở New Delhi (Ấn Độ) ngày 9-9-2023. Những diễn biến này phản ánh nhu cầu và thiện chí của các quốc gia, nhất là các nước đang phát triển, đối với việc củng cố các khuôn khổ đa phương nhằm tập hợp các nỗ lực chung đối phó với những khủng hoảng, thách thức chung.

Giải pháp chung cho những thách thức toàn cầu

Tuyên bố chung của Hội nghị lần thứ 28 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (COP28) tại Dubai nêu rõ, các nước nhất trí đến lúc phải chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch, đồng thời cam kết tăng gấp 3 lần công suất năng lượng tái tạo vào năm 2030. Đây có thể xem là kết quả thỏa đáng để khép lại một năm 2023 với rất nhiều nỗ lực “xanh hóa” ngành năng lượng toàn cầu nhằm tìm lời giải cho bài toán khí hậu vốn đang ngày càng gay gắt.

Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) nở rộ cũng là vấn đề đáng chú ý của năm 2023, với độ phủ sóng bao quát khắp mọi lĩnh vực từ chính trị, kinh tế, xã hội. Trước những tác động tích cực và cả những rủi ro tiềm ẩn từ công nghệ này, làm sao quản lý và sử dụng hiệu quả AI trở thành chủ đề thảo luận chính của năm 2023. Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu đầu tiên về an toàn AI được tổ chức tại Anh nhất trí Tuyên bố Bletchley với chữ ký của đại diện 27 quốc gia cùng EU, với 5 mục tiêu bao trùm hướng tới phát huy tinh thần đồng thuận và trách nhiệm chung liên quan những rủi ro, cơ hội và tiến trình thúc đẩy hợp tác quốc tế trong bảo đảm sử dụng và nghiên cứu AI an toàn. (LHQ) công bố thành lập Ban cố vấn AI, trong khi nhóm các nước công nghiệp phát triển (G7), công bố bộ quy tắc quốc tế toàn diện đầu tiên về hệ thống AI tiên tiến. Không quá lời khi nói rằng, năm 2023 có thể là khởi động cho một thời đại mới, khi con người và AI “cùng chung sống hòa bình”.

Những hy vọng trong năm 2024

Với một loạt cuộc bầu cử quan trọng ở Mỹ, ở Nga sẽ diễn ra trong năm tới, cục diện thế giới chắc chắn sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp và có nhiều yếu tố bất ngờ. Bên cạnh đó, lối thoát cho các cuộc xung đột ở châu Âu, ở Trung Đông đến giờ vẫn chưa được mở ra, cho thấy xung đột, đối đầu vẫn tiếp tục phủ bóng lên triển vọng toàn cầu.

Trong nền kinh tế thế giới, những tín hiệu khởi sắc đã xuất hiện, như chi tiêu tiêu dùng bắt đầu tăng trở lại, sản xuất phục hồi, lạm phát trên đà hạ nhiệt. Mặc dù triển vọng tăng trưởng toàn cầu vẫn được dự báo ở mức thấp (giảm xuống 2,9% theo dự báo của IMF), nhưng tránh được nguy cơ suy thoái. Với những hoạt động hợp tác kinh tế sôi động trong năm vừa qua, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ tiếp tục trung tâm tăng trưởng của kinh tế toàn cầu, trong đó nổi lên vai trò của các nước đang nổi và đang phát triển.

Những chuyển biến tích cực trong quan hệ Mỹ- Trung, việc mở rộng các liên kết đa phương cho thấy xu thế hợp tác sẽ tiếp tục mở rộng do ổn định và phát triển là nhu cầu chung và lựa chọn chính sách của các quốc gia trong cục diện thế giới đa cực - đa trung tâm. Đây là cơ sở để hy vọng rằng trong năm mới 2024 thế giới sẽ cùng hành động, tìm giải pháp hòa bình cho các điểm nóng, duy trì hòa bình và kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn./.

Trần Phương Hà