“Giữ sống" nghệ thuật dân gian

Món quà tuổi thơ

"Tò he mỗi cái một đồng/Em mua một cái cho chồng em chơi/Chồng em đánh hỏng thì thôi/Em mua cái khác em chơi một mình". Không biết có từ bao giờ, nhưng câu đồng dao trên cho thấy, tò he là một trong những trò chơi dân gian lâu đời, ngày nay vẫn được tái hiện trong những không gian văn hóa truyền thống của thành phố Cảng mỗi dịp lễ hội.

Dịp đầu Xuân Giáp Thìn, trong chương trình âm nhạc đường phố tại quảng trường Nhà hát thành phố, quầy tò he thu hút đông đảo thiếu nhi cùng bố mẹ xem nghệ nhân "biến" thứ bột nặn vô tri vô giác thành những sản phẩm nghệ thuật rực rỡ sắc màu. Cùng hai con trai chờ nghệ nhân nặn tò he hình con rồng, anh Nguyễn Tất Đạt, ở phường Vĩnh Niệm (quận Lê Chân) hồi tưởng: "Phải đến hơn 20 năm rồi nay tôi như được quay trở lại tuổi thơ. Nhớ ngày bé, tôi cũng được bố mẹ đưa đến Vườn trẻ ở dải trung tâm thành phố chơi. Tại cổng Vườn trẻ luôn có khoảng 3-5 quầy tò he với đủ hình con thú ngộ nghĩnh như gà trống, thỏ, rồi cả chú khỉ Tôn Ngộ Không, công chúa Bạch Tuyết… Trẻ nào cũng thích khi được bố mẹ mua. Tiếc là nay người làm, bán tò he không còn nhiều, muốn xem thường phải đến dịp lễ hội như này mới có…".

Chỉ với chiếc que và vài cục bột đủ màu sắc, qua đôi tay người nghệ nhân thoăn thoắt véo, nặn, viên, có lúc ấn vài nhát lược hoặc dùng những công cụ thủ công, là "hô biến" thành đủ loại con vật mà các khách hàng nhỏ tuổi yêu cầu. Lần đầu nhìn thấy những món đồ chơi dân gian đáng yêu và giàu chất nghệ thuật này, bé Bùi Thị Khánh Chi, học sinh Trường tiểu học Ngô Gia Tự (quận Hồng Bàng) thốt lên: "Con thích tò he vì đẹp". Còn với Phạm Hoàng Nguyệt Anh, cũng là học sinh tiểu học, ngoài cảm nhận tò he có màu sắc đẹp, đây còn là món đồ chơi thân thiện với môi trường. Cùng các bé chơi suốt chiều bên quầy tò he tại dải trung tâm thành phố, cháu Hoàng Nhật Trường Giang, học sinh Trường tiểu học Nguyễn Trãi (quận Ngô Quyền) cho biết thích nhất những con thỏ, con chim, bọ rùa… với màu sắc vô cùng bắt mắt, thú vị.

Gìn giữ "hồn" dân tộc

Là một trong những nghệ nhân dân gian hiếm hoi của thành phố Hải Phòng còn theo nghề nặn tò he, thường xuyên tham gia những sự kiện văn hóa dân gian trên đất Cảng, nghệ nhân dân gian Tống Thị Thúy Tám (ở phố Bãi Sậy, phường Trại Chuối, quận Hồng Bàng) bày tỏ, để có nguyên liệu phải qua nhiều khâu như nhào bột, nặn bột, luộc bột và pha màu… Bột làm tò he từ bột gạo nếp, có thể thêm chút gạo tẻ tùy kỹ thuật của mỗi người và vùng miền. Bột thành phẩm được nhào kỹ đến khi không dính tay rồi mới nắm từng nắm nhỏ đem luộc chín, sau đó pha màu để nặn các sản phẩm tò he. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mẩn và tâm huyết của người nghệ nhân, tạo ra một món đồ chơi dân gian hấp dẫn và an toàn dành cho trẻ nhỏ… Nữ nghệ nhân có 37 năm gắn bó với nghề nặn tò he cho biết, đây là nghề gia truyền. Trước đây, bác, rồi chú của nghệ nhân từng làm nghề này ở Vườn trẻ trên dải trung tâm thành phố, rồi được truyền đến bà. Từng chuyển đổi qua nhiều công việc, nhưng rồi nghệ nhân dân gian Thúy Tám vẫn quyết định gắn bó với nghề nặn tò he - nghề kén người theo và cũng không hề dễ dàng để sống với nghề.

Chỉ với 30 nghìn đồng, du khách có thể sở hữu con tò he đáng yêu, hoặc có cơ hội được trải nghiệm "hóa thân" thành người nghệ nhân, tự tay nặn tò he. Nhiều người nghĩ không khó để nặn được tò he, nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Nặn tò he như môn nghệ thuật, đòi hỏi người làm phải khéo léo cùng với trí tưởng tượng phong phú. Nếu như ngày trước, các hình mẫu để nặn tò he chủ yếu là các loại cây, quả, con giống, hình người trong truyện cổ tích…, bây giờ tò he phong phú hơn nhiều, đôi khi có cả nhân vật phim hoạt hình hay bất cứ thứ gì mà trí tưởng tượng của các bé có thể nghĩ ra. Theo nghệ nhân Thúy Tám, quan trọng nhất là công đoạn làm bột, phải làm sao không ướt quá, cũng không khô quá. Bột làm từ gạo nếp, thời tiết mùa đông cần dẻo hơn nên phải tăng tỷ lệ gạo nếp. Sau đó, đánh phẩm phải hài hòa, không đậm quá, làm sao để con giống lên màu sáng đẹp…".

Quá nửa cuộc đời gắn bó với nghề, ở tuổi gần 60, nghệ nhân Thúy Tám vẫn miệt mài tham gia các sự kiện lễ hội đường phố, đem đến nghệ thuật nặn tò he độc đáo - như "tấm vé" để mọi người trở về với tuổi thơ. "Tôi mong muốn lan tỏa hơn nữa niềm yêu thích nghệ thuật truyền thống này tới thế hệ trẻ để các cháu luôn tự hào, coi trọng và gìn giữ "hồn Việt", nghệ nhân Thúy Tám bày tỏ./.

Hải Hậu