Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Hải Phòng: Hướng về biểu tượng dân tộc
Nghi lễ rước kiệu trong Lễ hội đình Nghĩa Lộ (huyện Cát Hải).
(HPĐT)- Trong tâm thức người Việt Nam, Vua Hùng là biểu tượng, vị Tổ dựng nước của dân tộc. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương từ lâu đã “ăn sâu, bén rễ” trong cộng đồng cư dân, làng xã ở Hải Phòng, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, hiếu kính tổ tiên, giống nòi ông bà, cha mẹ trong mỗi “con Lạc, cháu Hồng” nơi cửa biển…
Những danh tướng thời đại Hùng Vương
Dọc theo quốc lộ 37, cách thị trấn Vĩnh Bảo khoảng 3 km về phía Nam, giữa khung cảnh làng quê đổi mới, có thể bắt gặp một ngôi đình cổ kính in hình giữa nền trời xanh gợi dáng hình con thuyền đậu bến. Đó là đình Thượng Điện thuộc xã Vinh Quang (huyện Vĩnh Bảo), nơi thờ tướng Đại Lực thời vua Hùng Duệ Vương. Ngôi đình được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1999. Theo thần tích còn lưu tại đình do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc thứ nhất triều Lê (năm 1572) viết: Cuối triều Hùng Vương thứ 18, Thục Phán đem quân chiếm nước Văn Lang, thế giặc rất mạnh. Trong tình thế nguy cấp đó, Vua Hùng xuống chiếu khắp nơi tuyển mộ nhân tài ra cứu nước. Bấy giờ ở đạo Sơn Nam, vùng núi Hồng Lĩnh có ông Đại Lực là người tài giỏi, tự nguyện đứng ra cầm quân đánh giặc. Ngay từ trận đầu, nghĩa quân đã thắng lớn, quân Thục thua chạy tan tác, ông đem quân đuổi theo giặc đến tận đạo Hải Dương, phủ Ninh Giang, huyện Vĩnh Lại, xã Cựu Điện và Thượng Khu (tức thôn Thượng Điện ngày nay) rồi cho lập đồn binh tại đây. Sau khi dẹp xong giặc, ông lên ngựa phi về phía núi Hồng Lĩnh, đạo Sơn Nam. Nhân dân Thượng Khu làm lễ kính tế và lập đền thờ ngay tại khu đồn sở… Những ngày này, người dân nơi đây sửa soạn lễ vật, dâng hương tưởng nhớ tiền nhân tại ngôi đình cổ. Trưởng Ban khánh tiết đình Thượng Điện Trần Trung Chính cho hay, theo hương ước của làng, cứ từ 3 đến 5 năm, làng mở hội một lần. Những người con của làng đang sinh sống và làm việc trên mọi miền Tổ quốc về dự lễ hội truyền thống, hướng về nguồn cội…
Tọa lạc tại thôn Minh Tân, xã Nghĩa Lộ (huyện Cát Hải), di tích đình và miếu Nghĩa Lộ thờ Đức thánh Hùng Sơn và mẹ của vị Thành hoàng làng Sò (Nghĩa Lộ ngày nay). Ông Phạm Khắc Chỉnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Lộ thông tin, theo thần phả của địa phương ghi lại: Vào thời Hùng Vương thứ 6, giặc Ân xâm lược nước ta. Theo lời hiệu triệu của vua Hùng, Hùng Sơn- chàng trai vùng biển, người làng Sò, thạo nghề sông nước, giỏi võ nghệ, đứng ra chiêu tập dân binh, thành lập đội thủy binh, xin vua cho được chặn đánh giặc Ân xâm phạm vùng biển Đông Bắc của Tổ quốc. Đội quân của Hùng Sơn đánh nhiều trận, lập nhiều chiến công, làm chậm đường tiến quân của quân giặc. Nhưng thế giặc quá mạnh, nên trong một trận quyết chiến trên biển, Hùng Sơn anh dũng hy sinh. Thi thể ngài trôi về đảo cát quê hương cùng một cành cây lớn, cành lá xum xuê. Dân làng thương xót, rước thi thể Hùng Sơn chôn cất, sau tôn thờ là Thành hoàng làng và lập đình thờ. Cành cây trôi theo đâm chồi, nẩy rễ, dân làng trồng ở nơi mẹ ngài ở, gọi là “cây Thơm”. Khi mẹ Hùng Sơn mất, dân làng lập miếu thờ dưới bóng “cây Thơm”, gọi là miếu Tổ Mẫu… Miếu và đình được người dân địa phương quanh năm hương khói, tưởng nhớ công đức tiền nhân…
Sợi dây tinh thần kết nối cộng đồng
Qua kiểm kê di tích lịch sử trên địa bàn, Bảo tàng Hải Phòng cho biết thành phố có nhiều di tích liên quan tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, như: Hang Vua ở xã Minh Tân (Thủy Nguyên); đình Bắc Thanh Lãng ở xã Quảng Thanh (huyện Thủy Nguyên) thờ tướng Vũ Hồng và Vũ Thị Lê Hoa; miếu và đình Nghĩa Lộ ở xã Nghĩa Lộ (huyện Cát Hải) thờ Tổ Mẫu và danh tướng Hùng Sơn; đình Tiểu Trà (Kiến Thụy) thờ danh tướng Phạm Hải; đình Nhân Giả ở xã Vinh Quang (Vĩnh Bảo) thờ tướng Đại Lực; đình Tri Yếu ở xã Đặng Cương (huyện An Dương) thờ Chàng Rồng; đình Bích Động ở xã Liên Am (huyện Vĩnh Bảo) thờ 4 anh em họ Đặng; đình Phù Liễn ở xã Thủy Sơn (huyện Thủy Nguyên) thờ 3 anh em họ Trịnh; đình Kiều Hạ, Mỹ Khê, Trữ Khê thờ các tướng Phạm Văn và Phạm Minh; đình Quán Khái ở xã Vĩnh Phong (huyện Vĩnh Bảo) thờ Tản Viên Sơn Thánh Bùi Thiên Quý… Qua công tác điền dã, các hội viên Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại Hải Phòng phát hiện tại các huyện Tiên Lãng và Vĩnh Bảo có nhiều di tích thờ các tướng lĩnh thời đại các Vua Hùng; ở các huyện An Lão và Cát Hải đều phát hiện thấy truyền thuyết về thời đại Hùng Vương… Việc phát hiện di chỉ khảo cổ học Tràng Kênh, mộ cổ Việt Khê và các di chỉ văn hóa Đông Sơn của Bảo tàng, của giới nghiên cứu lịch sử và văn hóa, văn nghệ dân gian Hải Phòng cũng đóng góp giá trị quan trọng làm sáng rõ thông tin của thời đại Hùng Vương tại Hải Phòng.
Giám đốc Bảo tàng Hải Phòng Bùi Thị Nguyệt Nga khẳng định, trong tâm thức người Việt Nam, Vua Hùng được coi là biểu tượng, vị Tổ dựng nước của dân tộc. Cùng với các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có nhiều hình thức biểu hiện phong phú, đa dạng, không chỉ tôn thờ các vua Hùng, còn thờ các tướng lĩnh thời đại Hùng Vương. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương góp phần giáo dục ý thức về tổ tiên, về lòng tự hào dân tộc, chính là những tiền đề, cơ sở hình thành lòng nhân ái, đạo đức cộng đồng, nhắc nhở mỗi cá nhân hành động theo các chuẩn mực xã hội. Thông qua đó khơi dậy lòng tự tôn, tự hào dân tộc, nêu cao ý nghĩa của tình yêu nước thương nòi, biết ơn công lao các bậc tiền nhân gây dựng đất nước, được nhân dân ghi nhận và tôn thờ. Ở phương diện xã hội, đó còn là sợi dây tinh thần kết nối cộng đồng, biểu tượng của đoàn kết dân tộc…