HPCT - Tr12

Tính khách quan trong thơ Nguyễn Thị Hải

Mai Văn Phấn

Tôi nhớ có lần đàm đạo cùng nhà thơ, đạo diễn Đỗ Minh Tuấn trong một quán trà ở Hải Phòng. Ông hỏi, liệu có thể chọn một từ để gọi ra bản chất của thơ cách tân hiện nay không? Tôi đáp nhanh: Khách quan. Tôi có đọc cho ông nghe thơ của một vài tác giả tiêu biểu cho khuynh hướng này để minh chứng cho lựa chọn của mình. Câu chuyện hôm đó hầu như chưa đi đến hồi kết, và nó luôn làm tôi trăn trở tới tận hôm nay và chắc còn đến mãi sau này. Rồi tình cờ, tôi đọc được thơ Nguyễn Thị Hải trên một số website và mạng xã hội và nhanh chóng bị cuốn hút bởi lối thơ dung dị, khách quan, đầy ắp những cảm thức về làng quê Việt xưa và nay. Sau đấy, tôi may mắn có được hai tập thơ của chị: "Con cừu của hoàng tử bé, cổng ngõ của tôi" (NXB Đà Nẵng, 2017) và "Một dòng tiểu sử của bạn tôi" (NXB Đà Nẵng, 2018). Hai tập thơ này của Nguyễn Thị Hải là một minh chứng thuyết phục về tính khách quan của thơ cách tân, khiến tôi mong gặp lại Đỗ Minh Tuấn để tiếp tục luận bàn câu chuyện thơ hôm nào.

Xin trích dẫn một bài thơ của Nguyễn Thị Hải, mà tôi cho rằng cả tiêu đề bài thơ và nội dung sau đây là một tuyên ngôn về phong cách thơ của tác giả này. “Sao không viết tựa đề là hoa nhài/ Rồi cả bài thơ chỉ nói về hoa bưởi/ Sao không viết tựa đề là sông thu/ Rồi cả bài thơ chỉ kể về ngọn núi/ Từ tựa đề đến bài thơ/ Là khoảng cách từ khóm hoa nhài đến cây hoa bưởi/ Từ dòng sông mùa thu đến ngọn núi mùa xuân/ Thơ sẽ đến bên ta làm một bạn đồng hành”(Bạn đồng hành).Ở đây, phải chăng thơ là sự hiện hữu tự thân. Nhờ thi pháp mà thơ được trình hiện, nhưng chính thơ lại mang ý thức chối từ tất cả mọi thi pháp, thủ pháp, chối từ cả những biện pháp tu từ, ẩn dụ quanh nó.

Nhớ lại cuộc cách mạng Thơ Mới những năm 1932-1945, cùng với sự bùng nổ ngôn từ, làm nở rộ cái tôi cá nhân, một cái tôi chủ quan mang tính cao ngạo của nghệ sĩ, chi phối đối tượng được phản ánh. "Ta là Một, là Riêng, là Thứ Nhất" (Xuân Diệu). Từ đỉnh "Thứ Nhất" ấy, cái tôi trong thơ Việt đã thay đổi, biến thành cái ta trong thơ kháng chiến, để rồi trở lại thành cái tôi khác biệt như bây giờ. Nếu khởi đầu Thơ Mới là cái tôi chủ quan, thì trong thơ cách tân hiện nay là cái tôi khách quan, mang tinh thần nhân văn, sự thức tỉnh ý thức cá nhân. Cái tôi khách quan hiện được thể hiện khá phong phú và đa sắc thái trong thơ Việt đương đại, nó có thể đứng độc lập hay hòa lẫn vào ý thức chủ quan của người viết.

Nhưng trong thơ của Nguyễn Thị Hải, cái tôi khách quan được thể hiện độc lập, rõ nét. Chị không chủ ý đồng hóa, chinh phục, hay hóa thân vào đối tượng được phản ánh, mà bày đặt, khơi gợi cho nó xuất hiện chân thật, sống động nhất có thể, trả mọi thứ về bản chất tự nhiên của chính nó. Đây là tâm trạng của người đàn bà mang thai lần thứ năm khi ngửi thấy mùi hoa hòe bay vào cửa sổ: "Trút hết cùng hoa hòe/ Hoa hòe cũng trút cạn/ Bầu hương nồng sẻ chia/ Hoa trắng xanh nhợt nhạt" (Con trai). Mối liên hệ giữa người đàn bà và những bông hoa hòe là sự thương cảm, thấu hiểu và sẻ chia cho nhau. Hai nhân vật trong bài thơ như muốn tìm đến nhau và vươn ra bên ngoài. Tuy vậy, người đọc vẫn nhìn thấy giữa họ là khoảng cách qua một khung cửa sổ. Sự bí ẩn đầy hấp dẫn của thơ Nguyễn Thị Hải nằm ở những khoảng cách như thế này. Nó là độ dài và thời gian để tạm đo nỗi niềm, những trăn trở của người đàn bà kia. Khoảng cách ấy cũng chính là hành trình của cảm xúc, của tưởng tượng mà tác giả chủ ý để ngỏ cho bạn đọc.

Tính khách quan trong thơ Nguyễn Thị Hải được biểu đạt bằng bút pháp độc đáo và tối giản, thường đột hiện, lóe sáng trong những câu chuyện bình dị đời thường. "Mẹ giặt vò bằng đôi bàn tay ưu tư cần mẫn/ Nước ao trong vỗ mãi tiếng lòng của mẹ" (Áo con thơ). Chuyện thường ngày người mẹ vẫn giặt áo cho con, nhưng nhà thơ gây bất ngờ với câu thơ "Nước ao trong vỗ mãi tiếng lòng của mẹ". Tiếng "vỗ mãi" kia không chỉ vang vọng ở cuối bài thơ mà lặng lẽ lan tỏa ngay từ câu thơ đầu tiên, từ hình bóng đứa con chạy tung tăng với những giấc mơ đơn độc, nhưng khi ấy ta chưa thể đoán biết. Chỉ đến khi đọc hết bài thơ thì ánh sáng từ câu thơ cuối mới lóe lên, cho ta nhìn rõ chân dung một người mẹ dung dị, chân chất mà cao cả đến lạ kỳ.

Trong bài thơ "Cẩm tú cầu", tính khách quan được tác giả kiến tạo trong sự tương thông giữa ba nhân vật: "bông hoa cẩm tú cầu", "loài bọ giống muỗi" và tác giả- được ẩn danh trong văn bản. “Ghen tị với loài bọ giống muỗi/ Để lại dấu vết mờ nhạt trên cánh hoa/ Ánh mắt chứa đầy lưu luyến" (Cẩm tú cầu). "Ánh mắt chứa đầy lưu luyến" là hình ảnh, cách nói quen thuộc trong thơ truyền thống, nhưng nó mang lại bất ngờ, lạ lùng khi nằm trong khổ thơ trên. Câu thơ ấy cho thấy tác giả và bông hoa cùng chuyển dịch mỗi lúc một xa thêm. Chữ "lưu luyến" đặt trong câu thơ trên mang nội hàm khác với nghĩa thông thường, nó không bịn rịn, kết dính mà ngưng tụ sau những chuyển dịch tách rời, xa cách.