Nỗ lực đưa báu vật quay về cố hương
(HPĐT)- Cuối năm 2023, sự kiện hồi hương ấn “Hoàng đế chi bảo” của vương triều Nguyễn đánh dấu cao trào của phong trào hồi hương cổ vật ở Việt Nam. Hòa cùng nỗ lực chung của các cấp chính quyền, các tổ chức, cá nhân yêu di sản dân tộc trong nước và ngoài nước, đầu tháng 6-2024, ông Trần Đình Thăngchủ nhân Sưu tập An Biên đấu giá thành công và hồi hương 6 hiện vật gốm hoa lam thời Lê về đến Hải Phòng.
Cổ vật Việt lưu lạc xứ người
Theo giới nghiên cứu, sưu tập cổ vật, đồ gốm sứ Việt Nam nói riêng, cổ vật Việt Nam nói chung, “chảy” ra nước ngoài theo nhiều con đường khác nhau, ở những thời điểm khác nhau. Trong khi nhiều bảo tàng trong nước hiện còn rất ít ỏi hiện vật gốm cổ, thì các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài lại trưng bày và mang đi đấu giá nhiều món hiện vật gốm quý của Việt Nam. Ông Nguyễn Bá Thanh Long, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Di sản Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Cổ vật Hải Phòng thông tin, Hải Phòng là miền đất có lịch sử lâu đời, giàu di sản và tài sản văn hóa, một trong những cửa ngõ giao thương quan trọng của Việt Nam với thế giới. Những năm gần đây, các nhà sưu tập Hải Phòng tích cực nghiên cứu, sưu tập cổ vật Việt Nam từ thời dựng nước đến triều Nguyễn, thuộc đủ các loại chất liệu: Đá, đồng, gốm, gỗ… với nhiều loại hình đa dạng, nghệ thuật chế tác đặc sắc, chứng tỏ sự tinh tế và tâm huyết của người dân Hải Phòng nói chung và những nhà sưu tập nói riêng đối với di sản văn hóa dân tộc.
Cùng với cả nước, các nhà sưu tập Hải Phòng luôn đau đáu việc hồi hương các cổ vật Việt Nam ra nước ngoài. Trong đó, nổi bật là việc nhà sưu tập tư nhân Trần Đình Thăng, chủ nhân Sưu tập An Biên lần đầu thực hiện hồi hương lô cổ vật lớn nhất, giá trị nhất từ trước đến nay. Là người đam mê sưu tập dòng gốm cổ, ông Thăng luôn chú ý tìm kiếm những hiện vật gốm quý trong và ngoài nước. “Cách đây khoảng 2 tuần, ông Thăng nhận được thông tin tại Nhà đấu giá Singapore đang đấu giá lô cổ vật của ông Adrian Zecha, chủ khách sạn và là nhà sáng lập Tập đoàn Aman Resort, sưu tập từ những năm thập niên 60-80 của thế kỷ trước, trong đó có nhiều hiện vật gốm cổ Việt Nam giá trị cao. Ông Thăng lập tức tham gia, đấu giá thành công và hồi hương lô cổ vật giá trị nhất từ trước đến nay đưa về Hải Phòng…”, ông Long cho hay.
Phát huy giá trị trên quê hương
Trong lô cổ vật của ông Adrian Zecha được mang ra đấu giá, ông Trần Đình Thăng lựa chọn được nhóm cổ vật gốm hoa lam thời nhà Lê và đấu giá thành công với mức giá có món cao gấp 10 lần so với mức giá niêm yết. 6 hiện vật gốm hoa lam được hồi hương, gồm: 2 đĩa đường kính lớn 36 cm, hoa văn trang trí theo lối mãn họa; trong đó 1 đĩa lòng trong thành vẽ cúc dây hình chữ S mềm mại, chỉn chu; giữa là một thiên nga đôi cánh dang rộng, đằng vân chiều từ phải sang trái theo mô-típ truyền thống của người Việt từ nền văn hoá Đông Sơn. 1 đĩa vành miệng có gờ khắc cánh sen; thành trong trang trí 2 băng hoa lá, giữa vẽ 1 con cá bơi, hai khóm rong và các hình nhỏ thể hiện loài thủy sinh. 2 bình nhỏ gồm 1 bình cao 19 cm, tạo dáng hình cầu, cổ cao, miệng đứng, trang trí vành miệng là băng đồng tiền, cổ vẽ lá chuối, vai cánh sen, thân cúc dây, phần dưới vẽ băng cánh sen trong có vòng xoắn ốc và 1 bình cao 17 cm, có cấu hình cầu dẹt, miệng loe, cổ thon cao, đồ án trang trí văn hình học, băng cánh sen kép, cúc dây, hoa cúc vẽ mãn khai hình mặt trời. 1 ấm cao 18,5 cm, có nắp, cổ cao dáng trụ, quai cong, lối trang trí mãn họa chia ô dọc theo thân, trong vẽ sen, cúc, dải mây nước. 1 hộp có đường kính 19 cm, cao 11 cm, gồm 2 phần: Nắp và thân, khớp với nhau thành hộp hình khối cầu dẹt và hoa văn trang trí trở thành một bức tranh hoàn chỉnh...
Gốm hoa lam là dòng gốm phát triển rực rỡ dưới triều Lê - Mạc, được đánh giá là thời kỳ huy hoàng nhất của gốm Đại Việt. Đồ gốm giai đoạn này ngoài phục vụ nhu cầu sử dụng trong nước còn xuất khẩu đến nhiều nơi trên thế giới. Những lò gốm nổi tiếng, như: Bát Tràng, Chu Đậu… có quy trình công nghệ tiến bộ từ khâu lựa chọn đất, nhiệt độ nung, phương pháp chống dính và đã có lam Hồi sử dụng trong gốm Việt…
Sau khi đấu giá thành công, đăng ký và được Sở Văn hóa và Thể thao cấp giấy phép nhập khẩu cổ vật hồi hương, chủ nhân Sưu tập An Biên trực tiếp sang nước ngoài mang về. Số hiện vật này khi về đến Việt Nam lập tức được đưa vào trưng bày chuyên đề “Bảo vật quốc gia - Sưu tập An Biên” tại Bảo tàng Hải Phòng. Trưng bày diễn ra từ nay đến hết tháng 12-2024, không chỉ trưng bày hàng trăm cổ vật quý chia thành bốn không gian văn hóa: Cổ vật thuộc Nhà nước Đại Việt, thế kỷ 11-19; cổ vật Trung Hoa, thế kỷ 9-19; cổ vật thời Bắc thuộc, thế kỷ 5 trước Công nguyên đến thế kỷ 9 và bộ tượng Phật gỗ, đá thế kỷ 17-19; bộ Kim phẩm Thánh cung Đền Nghè, mà còn phát huy giá trị của 18 bảo vật quốc gia thuộc Sưu tập An Biên. “Như vậy, Sưu tập An Biên thực hiện 3 mục tiêu lớn là: Bảo tồn, phát huy và hồi hương cổ vật. Hoạt động này cũng góp phần tạo “bề dày” cho chủ đề “Bừng sáng miền di sản” của Lễ hội Hoa Phượng Đỏ - Hải Phòng 2024”, ông Trần Đình Thăng bày tỏ.