Quân sư quạt mo
(HPĐT)- Nhiều người từng nghe cụm từ quân sư quạt mo, chẳng hạn: Các cậu lại đi nhờ tụi thằng Long “đất”, chuyên trị quân sư quạt mo nói mò nói ẩu là thi trượt đó… Chà, cái anh chàng “quân sư quạt mo” này lại vô tích sự đến thế sao?
Hiểu theo nghĩa gốc Hán Việt thì quân sư là người bày mưu, tính kế, vạch ra các kế hoạch quân sự giúp người chỉ huy quân đội xưa kia, trong đó quân được hiểu là binh lính hay việc quân sự, còn sư là thầy. Vậy, là “quân sư” ắt phải có tài thao lược, có kinh nghiệm điều binh khiển tướng, giúp người khác ra quân trăm trận trăm thắng. Khổng Minh từng là vị quân sư trứ danh của Lưu Bị trong thời Tam Quốc đó sao? (Chỉ có điều Khổng Minh Gia Cát có thói quen đi đâu cũng cầm một chiếc quạt lông phe phảy, nom “sành điệu” lắm!). Quân sư quả là oai thiệt. Nhưng dần dà, quân sư được hiểu rộng ra là người bày mưu tính kế, mách nước cho người khác đạt kết quả trong mọi công chuyện cần thiết trong cuộc sống nói chung. Dẫu hiểu theo nghĩa nào thì quân sư vẫn là người thông tuệ, am hiểu thực tế, có tài hơn người khác “một cái đầu” và được mọi người vị nể. Nhưng chẳng hiểu vì sao khi quân sư kết hợp với quạt mo tạo nên thành ngữ quân sư quạt mo lại hàm chỉ những người bày mưu tính kế, người mách nước tồi, kém, vô tích sự. Thí dụ: “Thôi ta cứ cách của ta làm cho chắc ăn, chứ nghe mấy thằng quân sư quạt mo ở dưới tỉnh nói hươu, nói vượn thì việc này dễ đi tong lắm. Có khi mất cả chì lần chài đấy. Chả chơi!”
Cái hàm ý châm biếm trong thành ngữ quân sư quạt mo được tạo nên do từ quạt mo. Ở đây, quạt mo là loại quạt làm bằng mo cau, nhưng không phải do tính “rẻ tiền” của loại quạt này tạo ra ý nghĩa ấy đâu. Dân gian khai thác ý nghĩa đó qua tính biểu trưng của quạt mo. Số là, trong các loại ca kịch cổ, nhất là tuồng, các nhân vật nịnh thần thường hóa trang với vẻ mặt riêng (trắng bệch), mồm dẻo quẹo, trên tay lúc nào cũng phe phẩy chiếc quạt mo nom thư thả ra dáng lắm. Từ đấy, quạt mo trở thành biểu tượng của sự nịnh bợ, luồn cúi mà dốt nát, bất tài. Thế rồi, dần dà quạt mo cũng được nhận thức như biểu tượng sự bất tài, vô dụng nói chung. Theo đó, quân sư quạt mo được dùng để chỉ những kẻ làm “thầy dùi” kém cỏi đến tồi tệ. Ai mà trót dại nhờ loại “quân sư” này thì không những thất bại mà còn chuốc lấy điều tiếng không hay: Quân sư quạt mo tài bẻm mép Thầy dùi như thế chỉ toi cơm