Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật ca trù: Tạo sức sống lâu bền
(HPĐT)- Sau 15 năm được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (từ năm 2009), ca trù của Việt Nam nói chung, thành phố Hải Phòng - một trong những cái nôi ca trù vùng Duyên hải Bắc bộ, đang hồi sinh mạnh mẽ. Hoạt động của các giáo phường, câu lạc bộ ca trù tạo nên nét đặc trưng với sức sống bền bỉ.
Gìn giữ di sản
Sáng 23-11, tại Di tích kiến trúc, nghệ thuật quốc gia đình Hàng Kênh (quận Lê Chân) rộn ràng lời ca, tiếng đàn của các ca nương, kép đàn Giáo phường Ca trù Hải Phòng trình diễn nghệ thuật ca trù với nhiều tiết mục đặc sắc, như: “Dâng hương”, “Công danh”, hát giai “Cho con học chữ”, “Gửi thư” (lời cổ), thét nhạc, hãm 3 bậc, nhịp 3 cung bắc, múa hát bỏ bộ… Sau khi nghệ thuật Ca trù được UNESCO vinh danh là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, Giáo phường Ca trù Hải Phòng duy trì hoạt động thường xuyên tại đình Hàng Kênh (quận Lê Chân) - không gian lý tưởng để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, nhất là nghệ thuật truyền thống. Năm 2014, Giáo phường được Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Phú Đẹ truyền lại “Không gian hát Cửa Đình Người Việt”, với 14 thể cách, chia làm 4 lớp. Sau 4 tháng học tập, tháng 1-2015, Giáo phường trở thành đơn vị đầu tiên trên cả nước khôi phục thành công canh hát Cửa đình (lối cổ). Từ đó đến nay, mỗi năm, Giáo phường duy trì từ 10 đến 12 cuộc trình diễn nghệ thuật ca trù tại đình Hàng Kênh. Qua đó, các hội viên có cơ hội luyện tập, biểu diễn và quảng bá nghệ thuật ca trù đến với khách quốc tế, du khách trong nước.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Thu Hằng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) nghệ thuật dân gian truyền thống (Trung tâm Văn hóa thành phố) là một trong những ca nương nổi tiếng đất Cảng. Tiếp thu truyền thống nghệ thuật của gia đình, cùng với tình yêu, lòng đam mê nghệ thuật truyền thống, chị “truyền lửa” đến các hội viên và nhiều thế hệ học sinh về môn nghệ thuật truyền thống đặc sắc này. Mỗi dịp tháng 5 về trên thành phố Cảng, các hội viên của CLB tích cực tham gia hoạt động trình diễn do Trung tâm Văn hóa thành phố tổ chức, thu hút hàng nghìn người dân và du khách cổ vũ, ngợi khen sự quyến rũ, thanh tao của loại hình nghệ thuật độc đáo này... Theo Giám đốc Trung tâm Văn hóa thành phố Đỗ Thị Khánh Hương, nghệ thuật ca trù truyền thống đang được hồi sinh mạnh mẽ tại Hải Phòng, nhất là thu hút được sự quan tâm của cả giới trẻ. Từ CLB Ca trù Hải Phòng với vài ba hội viên ban đầu được thành lập, từ cách đây hơn 30 năm, đến nay, toàn thành phố đã có nhiều CLB, giáo phường ca trù cả ở nội thành và ngoại thành với số lượng hội viên đông đảo…
Nỗ lực trao truyền
Trong số các di sản văn hóa phi vật thể, ca trù là loại hình nghệ thuật độc đáo. Từ khoảng thế kỷ 15, 16 đến cuối thế kỷ 19, nghệ thuật ca trù từng phát triển thịnh vượng trong văn học nghệ thuật nước nhà, trong đời sống người dân thời điểm đó. Tại Hải Phòng, làng Đông Môn, xã Hòa Bình (huyện Thủy Nguyên), nơi từng được coi là cái nôi của ca trù vùng Duyên hải Bắc Bộ, sản sinh nhiều kép đàn, đào nương nổi tiếng như: cụ Tô Tiến, cụ Phạm Thị Hợp, cụ Hội Thị... Vào đầu thế kỷ 20, lối sống của người phương Tây xâm nhập vào Việt Nam. Các quán cô đầu thi nhau mọc lên và các chủ quán lợi dụng các lối hát ả đào để câu khách. Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, các quán cô đầu bị dẹp bỏ, các đào nương, kép đàn từng một thời vang bóng cũng giấu phách, giấu đàn. Dòng nhạc này từ đó dường như bị lãng quên... Trong dòng chảy thời gian, nghệ thuật Ca trù ở Hải Phòng vẫn tồn tại những dòng mạch ngầm, để rồi hồi sinh trở lại với sự ra đời của CLB Ca trù Hải Phòng (tiền thân của Giáo phường Ca trù Hải Phòng) được thành lập từ năm 1993, với các nghệ nhân gạo cội, như: nghệ nhân Nguyễn Thị Chín, nghệ nhân Đào Thị Bảo, nghệ nhân Trần Trọng Quế, nghệ nhân Nguyễn Hãn… Các nghệ nhân bảo tồn ca trù Hải Phòng và truyền dạy cho các thế hệ kế tiếp.
NSUT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng tâm sự: bảo tồn Ca trù đã khó, nhưng để phát triển còn khó khăn hơn. Sau mỗi lần Liên hoan Ca trù toàn quốc, những nghệ nhân luôn đau đáu tìm cách đưa ca trù đến với lớp trẻ nhằm phát triển ca trù trong đời sống xã hội. Đến nay, Giáo phường đưa ca trù đến các trường học và xây dựng được một số CLB Ca trù trẻ trên địa bàn thành phố, như CLB ca trù thiếu nhi của Trường tiểu học Nguyễn Công Trứ (quận Lê Chân). Trường có số học sinh ca trù đông nhất từ trước đến nay, mở được tổng số 6 khóa với hơn 100 học sinh, trong đó, có khoảng 10 cháu đã có thể tham gia vào các CLB biểu diễn. Ngoài ra, còn có CLB ca trù của quận Ngô Quyền, CLB của Dương Kinh triều Mạc, CLB của Trường THCS An Đà… Cùng với trao truyền, Giáo phường cũng phát động phong trào làm thơ mới cho ca trù. Có những CLB thơ của thành phố và các địa phương gửi nhiều bài thơ tới Giáo phường để thể hiện, tôn vinh ca trù, cũng như ca ngợi quê hương, đất nước, con người, cảnh đẹp của thành phố Hải Phòng. “Mong muốn thì nhiều, nhưng lớp chúng tôi tuổi cũng đã cao. Tôi mong muốn ngành Văn hóa, ngành Giáo dục có sự quan tâm hơn nữa để học sinh các trường nghệ thuật, các trường học có thể tham gia vào các lớp học về nghệ thuật truyền thống, trong đó có Ca trù… ”, NSUT Đỗ Quyên bày tỏ.