Lấp lánh “viên ngọc” Thiên Văn
(HPĐT)- Nằm tại trung tâm quận Kiến An, núi Thiên Văn không chỉ nổi bật với vẻ đẹp yên bình, xanh mát do thiên nhiên ưu ái ban tặng cho Hải Phòng, mà còn là nơi lưu giữ nhiều công trình lịch sử độc đáo, mang giá trị quý giá, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của thành phố Cảng cũng như ngành khí tượng thủy văn Việt Nam.
“Đà Lạt thu nhỏ” của Hải Phòng
Cách trung tâm thành phố khoảng 10 km, núi Thiên Văn còn được ví là “Đà Lạt thu nhỏ” của Hải Phòng nhờ không khí trong lành, tĩnh lặng cùng thảm thực vật phong phú. Ngoài ra, ngọn núi được bao bọc bởi 2 dòng sông Lạch Tray và Đa Độ cũng là vị trí thuận lợi trong những ngày trời quang đãng có thể quan sát được toàn cảnh thành phố Hải Phòng. Vì thế, núi Thiên Văn được ví là "lá phổi xanh", địa điểm tập thể dục, ngắm cảnh lý tưởng của người dân địa phương.
Không chỉ có hệ thực vật phong phú, núi Thiên Văn còn là nơi đặt nhiều công trình văn hóa, di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật lâu đời của thành phố như: chùa Tây Sơn, Đài tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ quận Kiến An, Đài khí tượng thủy văn khu vực Đông Bắc… Đặc biệt, Đài khí tượng thủy văn khu vực Đông Bắc trên đỉnh núi, ở độ cao 116 m so với mực nước biển là công trình đặc biệt trên ngọn núi này. Được toàn quyền Đông Dương Paul Doumer xây dựng từ năm 1902 theo kiến trúc Pháp khá đặc biệt, quần thể kiến trúc hiện đại được chia thành khu làm việc trung tâm và khu biệt thự cho sinh hoạt.
Viên ngọc quý của ngành khí tượng thủy văn
Đài khí tượng thủy văn khu vực Đông Bắc được coi là công trình khí tượng được xây dựng sớm nhất Đông Dương với tên gọi là Tổng cục Thiên văn xứ Đông Pháp. Theo tài liệu lịch sử ghi ghép hiện lưu giữ tại đây, ngày 25-4- 1900, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ra Nghị định 421 cho phép xây dựng tòa nhà chính của Sở Khí tượng Đông Dương, cũng là trụ sở của Trạm khí tượng thủy văn Đông Dương. Ngày 16-9- 1902, Trạm Khí tượng và Địa từ Thủy văn đặt tại đồi Phù Liễn (nay là núi Thiên Văn) chính thức được xây dựng. Thời đó, đồi Phù Liễn là vị trí đắc địa phục vụ công tác nghiên cứu và dự báo khí tượng ở khu vực Đông Dương. Năm 1906, trạm này bắt đầu thực hiện quan trắc số liệu về nhiệt độ, độ ẩm, khí áp, lượng mưa và hướng gió, đóng góp vai trò rất quan trọng trong việc quan trắc khí tượng cho 3 nước Đông Dương là: Việt Nam, Lào, Campuchia. Tới năm 1930, Đài xây dựng được các ngành dự báo thời tiết, nghiên cứu khí hậu và khí hậu nông nghiệp, động đất...
Từ sau ngày Hải Phòng giải phóng (13-5-1955), Chính phủ và thành phố chú trọng khôi phục và phát triển hoạt động của Đài, khôi phục và xây dựng lại một phần các công trình kiến trúc bị hư hỏng trong chiến tranh, trang bị nhiều chủng loại máy móc mới. Ngày 1-8-1957, Đài mang tên Đài vật lý địa cầu Phù Liễn. Năm 1963, công tác dự báo thời tiết khu vực được lập lại, năm 1970 lắp kính thiên văn quang học cỡ lớn và hiện đại nhất Ðông Dương, năm 1978 xây nhà vòm thiên văn. Năm 1979, Đài vật lý địa cầu Phù Liễn được đổi tên thành Đài khí tượng thuỷ văn Phù Liễn và từ năm 1995 là Đài khí tượng thủy văn khu vực Đông Bắc.
Năm 2018, trạm khí tượng Phù Liễn được tổ chức Khí tượng thế giới công nhận là Trạm khí tượng trên 100 năm, mang những giá trị quý của chuỗi số liệu trên 100 năm trong đánh giá những thay đổi, biến đổi khí hậu. Năm 2000, Đài được lắp đặt hệ thống radar thời tiết và những thiết bị hiện đại của Cộng hòa Pháp, góp phần nâng cao khả năng theo dõi, giám sát mọi diễn biến thời tiết khí hậu thủy văn, môi trường. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm, năm 2002 đài đưa vào sử dụng trạm quan trắc môi trường không khí tự động, hiện đại đầu tiên của Việt Nam và khánh thành bảo tàng thiên văn Việt Nam, lưu giữ nhiều văn bản, tư liệu quý, tái hiện quá trình hơn 1 thế kỷ hoạt động, phát triển của ngành khí tượng thủy văn, những thành tựu thiên văn Việt Nam... Năm 2024, toà nhà làm việc của Đài khí tượng Phù Liễn được UBND thành phố xếp hạng di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật.
Trải qua hơn 120 năm, Đài khí tượng thủy văn trên núi Thiên Văn trở thành niềm tự hào của người dân Hải Phòng nói chung, quận Kiến An nói riêng, bởi nơi đây không chỉ mang vẻ đẹp về kiến trúc mà còn đóng vai trò quan trọng với ngành khí tượng thủy văn của Việt Nam, là nơi lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử phát triển của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam.