Giữ mãi bản hùng ca đường Hồ Chí Minh trên biển
(HPĐT)- “Đường Hồ Chí Minh trên biển” đi vào lịch sử kháng chiến chống Mỹ của dân tộc ta như một bản anh hùng ca bất diệt. Ngày nay, điểm xuất phát của con đường huyền thoại này tại quận Đồ Sơn được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau: Bến K15; H10; Di tích đường Hồ Chí Minh trên biển; Bến tàu không số; Km số không.
Theo cuốn sách “Địa chí thị xã Đồ Sơn” của Nhà xuất bản Hải Phòng và hồ sơ di tích lịch sử của Bảo tàng Hải Phòng, bến K15 nằm gần sườn dốc cạnh thung lũng Xanh, phía dưới khách sạn Vạn Hoa, nay là casino Đồ Sơn. Dấu tích của bến xưa là những hàng cọc nhô lên khỏi mặt biển gần vụng Vạn Sét trên địa bàn phường Vạn Hương, quận Đồ Sơn. Ngược dòng thời gian, năm 1959, Bộ Chính trị quyết định mở tuyến đường chiến lược 559 trên dải Trường Sơn và tuyến đường trên biển. Cả hai tuyến đường sau đó đều mang tên Hồ Chí Minh để chi viện sức người, sức của, vận chuyển vũ khí chi viện tiền tuyến lớn miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trong toàn bộ tuyến đường từ Bắc vào Nam bằng đường biển, bến K15 giữ vị trí chiến lược rất quan trọng. Hoạt động vận chuyển được thực hiện ở những bến khác nhau nhưng bến K15 là nơi xuất phát nhiều chuyến hơn cả: 100/168 chuyến. Ngày 11- 10-1962, tàu Phương Đông 1 gồm 13 đồng chí do thuyền trưởng Lê Văn Một và chính trị viên Bông Văn Dĩa chỉ huy, chở 30 tấn vũ khí xuất phát lên đường. Ngày 16-10-1962, tàu cập bến Vàm Lũy (tỉnh Cà Mau) thành công. Đây là chuyến tàu đầu tiên chở vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam bằng đường biển, khai thông con đường vận tải chiến lược trên biển Đông: đường Hồ Chí Minh trên biển. Tại bến này, từ năm 1962-1972, có gần 100 lượt tàu của Đoàn 125 hải quân xuất phát, vận chuyển hàng nghìn tấn vũ khí, phương tiện và hàng trăm cán bộ, chi viện cho chiến trường miền Nam; góp phần giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đường Hồ Chí Minh trên biển được ví như đường Hồ Chí Minh trên bộ, có thể sánh ngang về mức độ khốc liệt, gian nan nguy hiểm cũng như những kỳ tích lập nên trong kháng chiến chống Mỹ.
Năm 2006, ngay trên bến tàu xưa, biểu tượng của Bến tàu không số K15 được UBND thành phố Hải Phòng; Bộ Tư lệnh Hải quân nhân dân Việt Nam cắt băng khánh thành. Biểu tượng mang hình cánh buồm màu trắng cách điệu được đúc bằng bê tông; tại mặt chính diện của cánh buồm, trên cùng đắp nổi hình ngôi sao vàng, dưới ngôi sao là dòng chữ nổi: “DI TÍCH ĐƯỜNG HỒ CHÍ MINH TRÊN BIỂN”.
Ngày 18-8-2008, Bến tàu không số với mật danh K15 được Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 63/2007/QĐ-BVHTTDL. Đến ngày 26-11-2024, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đối với đường Hồ Chí Minh trên biển cho thành phố Hải Phòng (nơi có bến xuất phát) và các tỉnh Phú Yên, Bà Rịa - Vũng Tàu, Cà Mau.
Ngày nay, khu vực cảnh quan của di tích Bến tàu không số K15 có nhiều thay đổi lớn do nơi đây trở thành khu vui chơi giải trí tầm cỡ quốc gia với sự xuất hiện của casino Đồ Sơn và khách sạn 5 sao hiện đại. Tuy nhiên, cùng với thời gian, một số hạng mục của di tích bị xuống cấp. Năm 2023, HĐND thành phố Hải Phòng khóa 16, nhiệm kỳ 2021-2026 thông qua Nghị quyết số 27 phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án K15 nhằm tu bổ, tôn tạo di tích. Sau đó, UBND thành phố phê duyệt dự án tại Quyết định số 2381 và giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông Hải Phòng (nay là Ban Quản lý đầu tư xây dựng các công trình giao thông và nông nghiệp Hải Phòng) làm đại diện chủ đầu tư. Tháng 1-2025, Dự án tu bổ, tôn tạo Bến tàu không số K15, điểm xuất phát của đường Hồ Chí Minh trên biển tại quận Đồ Sơn được khởi công và dự kiến hoàn thành trong năm 2026. Dự án có tổng mức đầu tư gần 235 tỷ đồng gồm các hạng mục chính trên diện tích gần 2,3 ha như: Đền thờ các Anh hùng liệt sĩ; cầu tàu kết hợp thả hoa đăng; tàu mô phỏng kết hợp tượng lễ truy điệu sống các chiến sĩ Đoàn tàu không số; phù điêu Đại tướng Võ Nguyên Giáp với lực lượng Hải quân và các công trình phụ trợ khác.