Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam (Kỳ 7)

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 6 của Đảng Cộng sản Việt Nam (12-1986) trở thành mốc quan trọng đánh dấu bước chuyển sang thời kỳ đổi mới của Việt Nam. Sau Đại hội 6 của Đảng, cùng với kinh tế, mọi lĩnh vực văn hóa, xã hội cũng đồng thời phải đổi mới. Chưa bao giờ trong lịch sử Việt Nam, báo chí cách mạng lại có sự sôi động và vai trò của người làm báo được xã hội thừa nhận đến như vậy. 

Tại Đại hội lần thứ 5 Hội Nhà báo Việt Nam (tháng 10-1989), vấn đề đổi mới báo chí được đánh giá cụ thể và có tầm chiến lược. Từ những thành tựu và khuyết điểm của báo chí Việt Nam trong quá trình đổi mới, Đại hội 5 đưa ra quan điểm đổi mới: Báo chí thể hiện tiếng nói của Đảng, đồng thời là diễn đàn của nhân dân; sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí; mở rộng dân chủ với tinh thần dân chủ trong báo chí. Có thể nói tư tưởng “lấy dân làm gốc”, “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” của Đảng thực sự thấm sâu vào quá trình đổi mới báo chí. 

Ngày 20-1-1990, Quốc hội thông qua và chính thức công bố Luật Báo chí mới. Luật Báo chí năm 1990 thể hiện khá trung thực những bước tiến quan trọng về những quan điểm cơ bản trong công cuộc đổi mới báo chí của Đảng và Nhà nước ta cũng như ý nguyện của toàn dân. Luật quy định quyền và nghĩa vụ của nhà báo, của tổng biên tập, của cơ quan chủ quản. Lần đầu, Hội Nhà báo Việt Nam được pháp luật công nhận quyền và nghĩa vụ của mình. Tuy ngắn gọn (chỉ có 31 điều), nhưng Luật Báo chí chứa đựng lượng thông tin cao và thể hiện đầy đủ chế độ báo chí ở một nước độc lập, tự do, nhân dân làm chủ, đang xây dựng và bảo vệ Tổ quốc XHCN của mình. 

Châm ngòi nổ cho quá trình đổi mới báo chí Việt Nam bắt đầu từ loạt bài “Những việc cần làm ngay” của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh ngày 25-5-1987 trên các báo, đài. Những bài báo mang tiêu đề “Những việc cần làm ngay” phê bình cụ thể, có địa chỉ rõ ràng, mở ra luồng sinh khí mới cho giới báo chí tham gia trực tiếp cuộc đấu tranh chống tiêu cực đi đôi với cổ vũ nhân tố mới. Tiếp theo, hàng loạt các báo, đài từ Bắc vào Nam với đủ đề tài mở chuyên mục “Hưởng ứng những việc cần làm ngay”. Nhờ đó, hàng loạt các vụ tiêu cực, những biểu hiện đặc quyền đặc lợi của một số người như áp bức quần chúng, làm ăn bê bối... được đưa ra trước công luận. Báo Nhân Dân từ việc đăng những bài báo ngắn gọn trên góc phải trang nhất, sau này được chuyển thành diễn đàn “Nói và Làm”, gắn kết chặt chẽ giữa việc phê phán trên báo với những hành động cụ thể để sửa chữa những khuyết điểm đó. 

Trước sự khủng hoảng và sụp đổ của Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu, báo chí Việt Nam đã vào cuộc và thực hiện xuất sắc vai trò của mình. Những tờ báo lớn, có đông đảo bạn đọc như Nhân dân, Quân đội Nhân dân, Sài Gòn giải phóng, Hà Nội mới, Lao động, Tiền phong, Văn nghệ... một mặt thông tin trung thực tình hình; mặt khác qua các bài bình luận thời sự và chuyên luận chính trị, hướng vào giải quyết các mối lo ngại trong cán bộ và nhân dân, khẳng định khả năng đứng vững và phát triển đất nước theo định hướng XHCN. Từ thời điểm này, hệ thống báo chí Việt Nam chủ động “mở cửa” đem lại cái nhìn đa chiều cho bạn đọc Việt Nam về những sự kiện trên thế giới… 

Bước vào thời kỳ đổi mới, bên cạnh sự khẳng định tên tuổi, uy tín của những tờ báo lớn, hầu hết các tờ báo đều bắt đầu có sự sắp xếp, chuyển đổi để phù hợp với tình hình mới, nhất là hệ thống báo chí địa phương. Không còn duy nhất một tờ báo của đảng bộ như trước đây, mỗi địa phương có thể có nhiều tờ báo khác nhau. Tính đến năm 1993 cả nước ta có 320 tờ báo, tạp chí với số lượng phát hành trên 350 triệu bản. Trong đó, báo chí địa phương phát triển từ 69 đơn vị năm 1989 lên 91 đơn vị năm 1990 và 120 đơn vị năm 1993, thu hẹp khoảng cách giữa báo trung ương và báo địa phương, khẳng định vai trò của mình trong làng báo nước nhà... 

Từ đổi mới nội dung, báo, đài cũng tìm tòi cải tiến cách trình bày cho đẹp hơn, hấp dẫn hơn. Thể loại báo chí ngày càng phong phú, đặc biệt là các thể loại tin tức, phóng sự điều tra, bút ký, ghi nhanh, phỏng vấn, ảnh phóng sự, ảnh phê bình... Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam tìm tòi cải tiến các chương trình. Một số báo hằng ngày, hằng tuần ra số chủ nhật, số cuối tháng, trình bày đẹp, in trên giấy tốt, nội dung phong phú, truyền bá nhiều kiến thức, được bạn đọc hoan nghênh. Hệ thống phát thanh, truyền hình, thông tấn xã vừa tìm tòi, cải tiến về nghiệp vụ, rèn luyện cán bộ làm báo, vừa cố gắng tăng cường và hiện đại hóa từng bước cơ sở vật chất - kỹ thuật. 

Bên cạnh những cố gắng đúng hướng, báo chí cũng xuất hiện những khuynh hướng lệch lạc như thương mại hóa báo chí, đưa tin “giật gân”, “thỏa mãn thị hiếu tầm thường của một số người nào đó nhằm thu lợi nhuận”. Đã có một số tờ báo xuất bản không hợp lệ. Nội dung và hình thức của một số báo, đặc san không lành mạnh, có ảnh hưởng tiêu cực tới thanh, thiếu niên. Chúng ta cho rằng báo chí không thể không quan tâm đến thị hiếu của bạn đọc, không thể thiếu sức hấp dẫn nhưng báo chí trước hết có trách nhiệm hướng dẫn và xây dựng thị hiếu lành mạnh. Hấp dẫn phải đi đôi với bổ ích. Công cuộc đổi mới báo chí phải tiến hành toàn diện và đồng bộ: đổi mới nội dung, cải tiến hình thức thể tài, đi đôi với tăng cường cơ sở vật chất - kỹ thuật và bồi dưỡng cán bộ xuất phát từ kinh nghiệm chung cũng như từ kinh nghiệm của chính mình. 

(Còn nữa)