Báo chí - Động lực và cầu nối phát triển văn hóa trong thời đại mới
(HPĐT)- Trong dòng chảy hội nhập và số hóa mạnh mẽ, để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, không thể thiếu một lực lượng nòng cốt - đó chính là Báo chí Cách mạng Việt Nam.
Đồng hành, kiến tạo công nghiệp văn hóa
Nghị quyết số 33- NQ/TW ngày 9-6-2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa 11) khẳng định rõ: “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước là nhiệm vụ trọng tâm của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân”. Một trong những nội dung then chốt để hiện thực hóa nhiệm vụ ấy là phát triển các ngành công nghiệp văn hóa - nơi hội tụ của sáng tạo, bản sắc và sức mạnh mềm quốc gia. Với hệ giá trị giàu bản sắc, tiềm năng di sản phong phú, nguồn lực sáng tạo trẻ dồi dào, Việt Nam được nhìn nhận có đủ điều kiện để đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030 xác định mục tiêu: các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP, với 12 nhóm ngành chủ lực như điện ảnh, thiết kế, âm nhạc, game, mỹ thuật, thời trang, kiến trúc, quảng cáo… Tuy nhiên, trong dòng chảy hội nhập và số hóa mạnh mẽ, để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, không thể thiếu một lực lượng nòng cốt – đó chính là Báo chí Cách mạng Việt Nam.
Tại Diễn đàn “Vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa” tổ chức ngày 31-5-2025 tại Hải Phòng - hoạt động trọng điểm trong chuỗi kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam, các nhà quản lý, nhà báo, chuyên gia đồng thuận khẳng định: Báo chí không chỉ là kênh truyền thông cho công nghiệp văn hóa, mà chính là một bộ phận cấu thành của ngành công nghiệp này, vừa là chất xúc tác, vừa là động lực lan tỏa sáng tạo văn hóa. Có thể thấy rõ, báo chí là cầu nối sáng tạo giữa nghệ sĩ - doanh nghiệp - công chúng. Thông qua truyền thông báo chí, những sản phẩm điện ảnh, âm nhạc, thời trang, trò chơi điện tử… đến được với người tiêu dùng. Không ít sản phẩm văn hóa từng “vụt sáng” nhờ sự hỗ trợ chiến lược của báo chí. Từ lễ hội truyền thống như Lễ hội Hoa Phượng Đỏ ở Hải Phòng, nghệ thuật sân khấu truyền thống như chèo, tuồng; đến các gameshow, podcast, kênh Youtube... đều ghi nhận dấu ấn đồng hành của truyền thông báo chí chính thống. Bên cạnh đó, báo chí là diễn đàn phản biện, kiến tạo chính sách. Từ các diễn đàn báo chí trở thành nơi khơi thông các rào cản chính sách, lắng nghe phản hồi từ cộng đồng sáng tạo, nhà sản xuất, người tiêu dùng văn hóa. Những kiến nghị từ thực tiễn như: bảo hộ bản quyền số, hỗ trợ nghệ sĩ trẻ, chính sách đầu tư văn hóa số… thường được khơi nguồn từ các tác phẩm báo chí chất lượng cao, từ đó thúc đẩy quá trình thể chế hóa và hoàn thiện môi trường phát triển cho công nghiệp văn hóa. Ngoài ra, báo chí cũng là lá chắn bảo vệ không gian văn hóa số lành mạnh. Trong bối cảnh thông tin đa chiều và sự xâm nhập mạnh mẽ của trào lưu lệch chuẩn, báo chí giữ vai trò đặc biệt trong bảo vệ giá trị thẩm mỹ, đạo đức và bản sắc văn hóa dân tộc. Đây là trách nhiệm chính trị của báo chí cách mạng: vừa phản ánh sáng tạo, vừa chống lại lai căng, dung tục hóa văn hóa.
Vững bước vào kỷ nguyên số
Một trong những nguyên nhân tổ chức diễn đàn “Vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa” tại Hải Phòng bởi thành phố Cảng đang là điểm sáng trong phát triển báo chí gắn với công nghiệp văn hóa. Thành phố hiện có 3 cơ quan báo chí địa phương, 56 văn phòng đại diện, trên 700 phóng viên, biên tập viên thường trú - lực lượng hùng hậu đồng hành với văn hóa thành phố trong mọi sự kiện. Chiến dịch truyền thông kỷ niệm 70 năm Ngày giải phóng Hải Phòng và Lễ hội Hoa Phượng Đỏ 2025 đã ghi nhận hơn 5.000 tác phẩm báo chí đa nền tảng, tạo hiệu ứng mạnh mẽ trong và ngoài nước. Thông qua báo chí, hình ảnh Hải Phòng được khắc họa là “Thành phố âm nhạc”, “Thành phố thân thiện”, “Thành phố của tương lai”. Bên cạnh đó, các đề án sân khấu truyền hình, tuyên truyền di sản, các giải báo chí chuyên đề về văn hóa đã giúp khơi nguồn sáng tạo, đồng hành cùng giới văn nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo địa phương. Những mô hình này cần được nhân rộng và thể chế hóa thành chính sách quốc gia.
Với những kinh nghiệm trên toàn quốc và điển hình tại Hải Phòng, các chuyên gia, nhà khoa học xác định những thách thức: Báo chí hiện nay đối mặt với áp lực thương mại hóa, dễ rơi vào xu hướng giải trí đơn thuần, xa rời chiều sâu văn hóa - nhân văn; thiếu hụt đội ngũ nhà báo chuyên sâu về công nghiệp văn hóa - vừa hiểu biết nghệ thuật, vừa am tường kinh tế, công nghệ, thị trường; thiếu cơ chế tài chính, hỗ trợ pháp lý cho các dự án truyền thông văn hóa chiến lược. Để khắc phục những thách thức đó, các chuyên gia, nhà khoa học khuyến nghị các giải pháp cần triển khai đồng bộ nhằm vững bước vào kỷ nguyên số: Xây dựng Quỹ hỗ trợ truyền thông văn hóa - sáng tạo, đặt hàng chuyên mục, chương trình báo chí chất lượng cao về công nghiệp văn hóa; tổ chức Giải báo chí quốc gia về công nghiệp văn hóa, khích lệ sáng tác chuyên sâu, có ảnh hưởng xã hội lớn; đưa chuyên đề “báo chí và công nghiệp văn hóa” vào đào tạo chính quy tại các học viện báo chí - văn hóa; tăng cường hợp tác báo chí - doanh nghiệp sáng tạo - cơ quan quản lý văn hóa, hình thành hệ sinh thái truyền thông cho ngành sáng tạo.
Khi báo chí giữ đúng vai trò là “người dẫn đường cho công nghiệp văn hóa”, không chỉ truyền thông mà còn truyền cảm hứng, truyền tri thức, thì lúc đó, sự kết nối giữa sức mạnh mềm văn hóa với phát triển kinh tế tri thức mới thực sự bền vững. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Kỷ nguyên mới đòi hỏi báo chí phải phát triển tương xứng, vươn mình cùng dân tộc, xứng tầm một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”. Với quyết tâm chính trị cao, sự đồng hành trách nhiệm giữa Nhà nước - báo chí - doanh nghiệp - cộng đồng sáng tạo, công nghiệp văn hóa Việt Nam chắc chắn sẽ có bước chuyển mình mạnh mẽ, khẳng định vị thế văn hóa - con người Việt Nam trên trường quốc tế.