Phát huy vai trò đội ngũ trí thức thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ chính trị: Đột phá từ tư duy đến hành động
(HPĐT)- Sau khi hợp nhất, thành phố Hải Phòng mới có khoảng 100.000 trí thức, trong đó có trí thức khoa học công nghệ (KHCN). Đây là lực lượng quan trọng, đóng vai trò then chốt trong thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số (CĐS) quốc gia. Để khơi dậy, phát huy tối đa tiềm năng, trí tuệ, năng lực của đội ngũ trí thức, cần sự đồng hành từ chính sách để tháo gỡ rào cản, tạo môi trường thực sự cởi mở cho nghiên cứu khoa học.
Hoạt động còn khiêm tốn
Theo PGS.TS Bùi Bá Khiêm, Trưởng Phòng Khoa học công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường đại học Hải Phòng, Nghị quyết 57 mở ra cơ hội lớn để đội ngũ trí thức thành phố thể hiện năng lực, đóng góp thiết thực cho sự phát triển KHCN và kinh tế, xã hội thành phố. Tuy nhiên, muốn làm được, phải tạo dựng nền tảng, cơ hội để các nhà khoa học tin tưởng, mạnh dạn đưa ra ý tưởng mới và hiện thực hóa ý tưởng.
Thực tiễn cho thấy, hoạt động nghiên cứu khoa học gặp nhiều rào cản, nhất là thủ tục hành chính và cơ chế tài chính trong triển khai nhiệm vụ KHCN rườm rà, phức tạp. TS. Trần Thế Nam, Trưởng Phòng Khoa học công nghệ, Trường đại học Hàng hải Việt Nam cho biết: "nhà khoa học vừa phải tập trung nghiên cứu vừa phải “gồng mình” nắm các quy định giải ngân, lập dự toán, thanh quyết toán..., điều đó đôi khi khiến ý tưởng sáng tạo bị “chết yểu”. Ngoài ra, các quy định về sở hữu, chuyển giao tài sản khoa học chưa rõ ràng, khiến nhiều nhà nghiên cứu e dè khi đề xuất đề tài mang tính đột phá".
Với quy mô kinh tế hiện lớn thứ ba cả nước, đội ngũ trí thức của Hải Phòng không ngừng gia tăng và lớn mạnh, tuy nhiên, vẫn thiếu hụt chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực trọng điểm. Bên cạnh các tổ chức KHCN đóng trên địa bàn, hệ thống đơn vị sự nghiệp KHCN và nhân lực KHCN của thành phố còn mỏng, chưa chuyên nghiệp, chưa được cọ xát trong môi trường quốc tế. Các hoạt động nghiên cứu khoa học của doanh nghiệp Hải Phòng còn khiêm tốn, sự liên kết trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đưa tiến bộ KHCN vào thực tiễn trở thành sản phẩm có thể thương mại hóa giữa các doanh nghiệp và nhà khoa học còn nhiều vướng mắc. Trong khi, kinh phí chi cho hoạt động KHCN của thành phố mới đạt khoảng 0,6% tổng chi ngân sách, thấp hơn nhiều so với mức 2% GDP mà Nghị quyết 57 đặt ra.
Cơ chế đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi
Để phát huy tối đa năng lực, trí tuệ, sáng tạo, sự tham gia vào cuộc của đội ngũ trí thức KHCN thành phố trong thực hiện Nghị quyết 57, TS.Bùi Thanh Tùng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Hải Phòng đề xuất các sở, ngành tham mưu UBND thành phố bổ sung các nhiệm vụ cụ thể cho Liên hiệp Hội trong Kế hoạch thực hiện Nghị quyết 57. Thành phố cần quan tâm hơn đến cơ chế đặt hàng nhà khoa học thuộc các tổ chức xã hội tham gia tư vấn phản biện các chương trình, đề án liên quan đến phát triển KHCN, ĐMST, CĐS của thành phố; bố trí nguồn kinh phí hằng năm hỗ trợ các tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp tham gia vào các hoạt động KHCN, ĐMST, CĐS. Ngoài ra, cơ chế xét chọn, biểu dương, tôn vinh trí thức nói chung, trí thức có đóng góp tích cực cho hoạt động KHCN thành phố nói riêng cần quan tâm hơn nữa. TS. Bùi Thanh Tùng cũng cho rằng, việc sớm ban hành Nghị quyết của HĐND thành phố về cơ chế đãi ngộ, trọng dụng, sử dụng người tài là cấp thiết.
Chung quan điểm, TS. Trần Thế Nam đề xuất thành phố sớm có các chính sách tổng thể tôn vinh, trọng dụng đội ngũ trí thức KHCN, nhất là chuyên gia có uy tín, khả năng giải các bài toán lớn; xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông đội ngũ trí thức toàn quốc, hình thành mạng lưới chuyên gia trong và ngoài nước để cộng tác, tham vấn giải quyết các vấn đề lớn về KHCN, ĐMST và CĐS, đặc biệt quan tâm tới trí thức trẻ có ngoại ngữ, chuyên môn và năng lực số. Với các trường đại học, cần khuyến khích thành lập các nhóm nghiên cứu mạnh, liên ngành, kết nối doanh nghiệp để thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, cũng như có cơ chế riêng ưu tiên trí thức trẻ, tiến sĩ trẻ tham gia và chủ trì các nhiệm vụ khoa học để họ từng bước trưởng thành và cống hiến lâu dài.
Nghị quyết 57 khẳng định “nhà khoa học là nhân tố then chốt”, trung tâm tạo nên đột phá. Nhằm cụ thể hóa chủ trương này, Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo vừa được Quốc hội thông qua, có hiệu lực thi hành từ ngày 1- 10-2025 thể hiện rõ nguyên tắc bảo vệ nhà khoa học và tổ chức chủ trì khi thực hiện đúng quy trình và quy định pháp luật, ngay cả khi kết quả không như kỳ vọng. Điều này góp phần nuôi dưỡng tinh thần dấn thân, sáng tạo và sẵn sàng thử nghiệm. Do đó, các bộ, ngành liên quan cần sớm xây dựng, ban hành các văn bản dưới luật để đưa Luật KHCN sớm đi vào cuộc sống, tiếp tục triển khai cơ chế khoán đến sản phẩm cuối cùng, trao quyền tự chủ tài chính cho cơ quan chủ trì nhiệm vụ.
TS. Trần Thế Nam nhận định: “Nghị quyết 57 thổi luồng gió mới vào tư duy quản lý KHCN, ĐMST. Nếu được cụ thể hóa bằng các văn bản pháp quy và cơ chế thực thi đồng bộ, chắc chắn sẽ tạo cú hích lớn cho hoạt động nghiên cứu và ĐMST”.